Kur Europa ndërton qendra AI në rajon dhe Shqipëria mbetet jashtë

Nga Denisa Kele

Vendimi i fundit i Bashkimit Europian për të financuar qendra kombëtare të inteligjencës artificiale në Serbi dhe Maqedoninë e Veriut, ndërsa Shqipëria mbetet jashtë këtij raundi investimesh, nuk mund të lexohet thjesht si një shpërndarje fondesh teknike. Ai ngjan më shumë si një diagnozë politike dhe institucionale mbi mënyrën se si shteti shqiptar funksionon ose nuk funksionon kur bëhet fjalë për teknologjinë strategjike.

Në Beograd, projekti SAIFA po merr rreth 3.8 milionë euro për të ndërtuar një infrastrukturë kombëtare të inteligjencës artificiale të lidhur me superkompjuterët europianë në Greqi dhe Itali. Në Shkup, qendra “Vezilka” po siguron rreth 6 milionë euro për t’u bërë pjesë organike e rrjetit kërkimor-teknologjik të Bashkimit Europian. Këto nuk janë thjesht ndërtesa apo serverë janë porta hyrëse në ekonominë e dijes, në kërkimin shkencor të avancuar dhe në industrinë e teknologjisë së së ardhmes.

Ndërkohë, Shqipëria, edhe pse prej qershorit të vitit të kaluar figuron formalisht si pjesë e rrjetit europian të superkompjuterëve, nuk ka marrë asnjë financim të ngjashëm. Në letër, ne dukemi të pranishëm. Në praktikë, jemi anashkaluar.

Kjo përjashtim nuk vjen nga mungesa e talenteve shqiptare, as nga mungesa e nevojës për investime digjitale. Ai vjen nga mënyra se si ne i ndërtojmë  ose nuk i ndërtojmë  projektet tona. Bashkimi Europian nuk financon retorikë, fasada apo iniciativa të paqarta politike. Ai financon projekte me arkitekturë teknike të qartë, partneritete akademike serioze, institucione të besueshme dhe kapacitete reale zbatimi. Serbia dhe Maqedonia e Veriut i ofruan këto. Shqipëria jo në të njëjtin nivel.

Në Tiranë, qeveria ka promovuar me shumë pompozitet sistemin “Diella” si shembull i inteligjencës artificiale në administratë. Por pas titujve të mëdhenj kanë mbetur shumë pyetje pa përgjigje. Sa kushton realisht ky sistem? Cila është arkitektura e tij teknike? Cilët janë partnerët akademikë ndërkombëtarë? Si lidhet ai me infrastrukturën europiane EuroHPC? Deri më tani, këto nuk janë sqaruar në mënyrë transparente.

Në një shtet ku tenderat e teknologjisë janë shoqëruar vazhdimisht me skandale, ku AKSHI është përfshirë në hetime penale dhe ku platformat publike kanë pasur dështime të përsëritura, është e vështirë që Brukseli të ketë besim se miliona euro do të menaxhohen me integritet dhe profesionalizëm. Nuk është se BE na përjashtoi nga armiqësia  na përjashtoi nga mosbesimi.

Pasojat e këtij vendimi janë më të thella sesa humbja e disa milionave eurove. Duke mbetur jashtë këtyre investimeve, Shqipëria humbet akses në infrastrukturë të avancuar kërkimore, humbet mundësi për universitetet e saj, humbet hapësira për start-up-et vendase dhe e thellon hendekun teknologjik me fqinjët. Ndërsa Serbia dhe Maqedonia e Veriut po ndërtojnë themele konkrete për të ardhmen digjitale, ne rrezikojmë të mbetemi në nivel deklaratash.

Deri më sot, nuk ka pasur një shpjegim zyrtar të qartë nga institucionet shqiptare se pse vendi nuk përfitoi financim, nëse aplikoi me një projekt të strukturuar, apo nëse strategjia kombëtare e inteligjencës artificiale ekziston realisht përtej prezantimeve publike. Kjo heshtje vetëm shton dyshimet.

Në fund, ky nuk është thjesht një dështim teknik. Është një dështim politik dhe institucional. Shqipëria nuk mbeti jashtë sepse nuk ka potencial, por sepse mënyra se si qeveriset, menaxhohet dhe politizohet teknologjia e bën atë më pak të besueshme në sytë e partnerëve ndërkombëtarë.

Dhe për sa kohë korrupsioni, klientelizmi dhe fasada do të vazhdojnë të jenë më të rëndësishme se meritokracia, transparenca dhe profesionalizmi, Shqipëria do të vazhdojë të shohë nga jashtë ndërsa të tjerët ndërtojnë të ardhmen e tyre digjitale.