Në artin e të jetuarit ne jemi edhe skulptori edhe mermeri

Vincenzo del Monaco*

Premisa: flas në cilësi krejtësisht personale. Uroj të mos më dëboni.

U jam posaçërisht mirënjohës Miqve të mi Françeskanë që përsëri po më japin nderin të marr fjalën në një ngjarje kaq të veçantë, e cila është shumë kuptimplotë, jo vetëm për Kishën katolike por edhe për Shqipërinë. Siç e dimë, rrëfimi ruhet nga sekreti i zemrës, por më lejoni të “hap zemrën” dhe të ndaj me ju se sa të vështirë e pata të mendoja për ditën e sotme dhe të gjeja se ç’gjë të mençur mund të thoja kur tema në fjalë ka të tillë rëndësi të jashtëzakonshme dhe shkon përtej suazës së përditësisë sime: martirët, “milites Christi”, «ushtarët e Krishtit», ata që ndajnë pasionin e Krishtit pa iu nënshtruar polisit pagan, duke dhënë jetën (mbase është më mirë të them duke rilindur përmes vdekjes) dhe duke falur pastaj përndjekësit e tyre. Martirë në “bërje” e martirë në “qenie”. Si Át Anton Harapi, si i përndrituri Gjon Shllaku. Si Át Fishta, të cilin e përkujtuam rishtazi në Shkodër. Si shumë e shumë të tjerë. Të gjithë viktima të “sipërores së sipëroreve”, po ta përkthejmë në gramatikën e ditëve tona: barbaria më e skajshme.

Mbase nuk është rastësi - dhe e them më shumë si pyetje se sa si pohim - që Kisha e Romës e bën të sajën çështjen e martirëve, duke vendosur Shën Shtjefnin, protomartirin, në kalendar menjëherë pas ditës së Kërshëndellave.

Bëhet fjalë për dëshmi të jashtëzakonshme të Besimit, atij Besimi që lind nga e dëgjuara dhe jeton prej dashurisë. Thotë Ungjilli i Markut i të dielës së fundit të tetorit: duaje të afërmin, pra këtë përmasë të dyfishtë e të krishterit: vertikalisht (Perëndia) dhe horizontalisht (i afërmi), kaq të pandashëm, dhe që formësojnë qenien e të krishterit. Dhe mbase edhe tani duhet ta formuloj fjalinë në formë pyetjeje: i afërmi nuk duhet në emër të Perëndisë, por nëse e duam të afërmin, a nuk është kjo rruga e saktë për të mbërritur te Perëndia? Pra, njeriu që nuk është thjeshtë instrument, ai që nuk poshtërohet. Por ai njeri që bëhet pjesë veprore e të kërkuarit të Perëndisë. “Kush të krijoi pa ndihmën tënde, nuk mund të të shpëtojë pa tënden ndihmë”, shkruan Agustini në predikimet e tij. Paragraf që San Josemaría e komenton si më poshtë: “I kuptoj shumë mirë ato fjalë të peshkopit të Iponës, që janë himn i mrekullueshëm i lirisë. Në fakt, secili prej nesh — ti, unë — e ruan mundësinë — të trishtën fatkeqësi — të ngrejë krye ndaj Perëndisë, ta prapësojë — mbase jo zëshëm, por me sjellje — ose të thërrasë: Nuk duam që ai të vijë e të na mbretërojë (Miqtë e Perëndisë)”.

Personalisht, me ka mrekulluar përherë hareja e krishtërimit, ngazëllimi françeskan, lumturia e ritualit të përmbylljes së meshës, ato fjalët “shkoni në paqe”, që u japin ritmin hapave të ditës sonë, duke refuzuar hidhërimin, përtacinë. Duke refuzuar mëkatet vdekjeprurëse, të cilat, në një parashtrim të mrekullueshëm, Enzo Bianchi përshkruan se i përkasin vetëm njeriut (grykësinë dhe veset e tjera më të vogla i kanë edhe kafshët) dhe që dukshëm janë veset më të këqija, deri në kulmin e shitmëndjes: Ikari që fluturoi drejt diellit harroi që krahët i kishte të ngjitura me dyllë. Marrim zemëratën, vesin që gdhendet në çehre, të cilën askush nuk mundi ta përjetësojë më mirë se sa Leonardo da Vinci në pikturën kushtuar Betejës së Angiarit, pikturë që humbi, por që u soll përsëri në jetë nga Rubensi, me atë zallamahi njerëzish, dorísh e shpatash lakore. Zemërata, kjo pararendëse e vrasjes së parë në historinë njerëzore,  vëllavrasja ndërmjet Kainit dhe Abelit.

Po i krishteri, çfarë bën: ai krijon tjetër peizazh. Skicon skajin tjetër, pra, dashurinë për armikun, marrëzi kjo për mendjen e zakonshme, për kulturën e unit dhe të “kështu ma ndjenit”. Pikërisht ai pejzash i krijuar nga martirët françeskanë të cilët përkujtojmë sot. Të tillë deri në fund, pasi “nëse nuk arrin të duash njeriun që e sheh, si mund të duash Perëndinë që nuk e sheh”.

Nuk e di nëse Besimi i martirëve ka qenë gjithmonë i palëkundur. Në mënyrë egoiste, nga pikëpamja ime shumë prej të vdekshmi, do shpresoja që jo. Dhe prapë se prapë martirët janë dëshmitarë, dhe jo vetëm në rrafshin etimologjik, të atij Besimi që kurrë nuk e rreshti përzemërsinë, pavarësisht – ku i dihet – dyzimit.

Pyes veten – dhe vërtetë shpresoj – se mos Perëndia na do më të lumtur se të fortë. Se mos na do në normalen tonë, mbiemër për të cilin në një artikull të kohëve të fundit me titull arti i gjetjes së vetvetes, autori Alessandro D’Avenia na kujton se si ai vjen nga norma, d.m.th. “ai instrumenti, goneja kënddrejtë që përdoret nga muratorët për ngritjen e një muri të drejtë. Njerëz normalë që nuk rreshtin asnjëherë të ndërtojnë njeriun dhe të shumojnë jetën përreth aty ku jetojnë: me punën e tyre sqimatare (norma e sigurisë që zbatojnë dhe besnikëria ndaj thirrjes) bashkojnë forcat e shumë personave për t’i vënë në shërbim të të gjithëve”.

D’Avenia është gjithashtu autori i një libri shumë të bukur që i kushtohet një tjetër martiri, dom Pino Puglisit (Ajo që ferr nuk është), i cili në lagjen Brancaccio të Palermos u kthente të rinjve dinjitetin me anë të lojës, studimit dhe katekezës. Dom Pino u thoshte të rinjve të ecnin me kokën lart, pasi ky nuk është privilegj por dhuratë e brendatrupëzuar në qenien tonë nga Ati dhe jo nga xhelati. Ja ku shihet përsëri jeta e priftërinjve të përkushtuar ndaj studimit, ndaj mësimdhënies në shkollën e të gjithëve. Me vjen ndër mend ajo që ndodh në ato pjesë të botës ku vajzave të vogla dhe grave u mohohet liria e arsimit apo e sportit.

Dëshiroj ta përmbyll bashkëbisedimin tonë duke huazuar edhe njëherë disa rreshta të Alessandro D’Avenias, nga po ai artikull që pak më parë përmenda. Ne gjejmë përsëri veten, pra rilindim, kur dalim nga barku i nënës, kur e pranojmë jetën që na ka qëlluar dhe e nxjerrim në dritë dita ditës pak më shumë. Njeriu nuk është reagues si kafshët e tjera të kllaposura në të tashmen e vazhdueshme. Njeriu është veprues: ne zgjedhim dhe veprojmë, modelojmë kohën vetjake. Michelangelo gërryente nga mermeri atë çka ishte e tepërt për të gjetur thelbin; dhe në artin e të jetuarit ne jemi edhe skulptori edhe mermeri: të rilindësh dhe të orvatesh drejt veprës së artit brenda qenies. Përgjegjësi madhore kjo ku u takon të rinjve të pyesin veten dhe të reflektojnë, që të stërviten për një jetë blatuar veprimit, çka është ushtrim i lirisë. Ne të rriturve na mbetet të bëjmë çmos deri sa konteksti i përgjithshëm, pra demokracia dhe funksionimi konkret i saj, shenjtëria e të drejtave të njeriut, të mundësojnë terrenin pjellor për përparimin e qytetëruar të kombit.

*Fjala e Ambasadorit të OSBE në Tiranë, mbajtur dje në Katedralen Katolike në Tiranë, me rastin e 75 vjetorit të martirizimit të të Lumit At Gjon Shllkau dhe At Anton Harapit. Fjala u mbajt në kapacitet personal, jo në emër të OSBE.