Një krahasim i mbijetesës së forcave demokratike: Nga monolitizmi represiv bjellorus deri te dinamikat e demokracisë hibride shqiptare

Nga Silvio Lulaj

Opozita nuk është një detaj formal dhe as një grumbull i thjeshtë kartonash me ngjyra për t'u ngritur brenda Parlamentit. Përkundrazi, ajo është sinonim i pluralizmit, elementi kyç për të matur shëndetin demokratik të një vendi. Kur ky mekanizëm pengohet ose çaktivizohet qëllimisht, pashmangshmërisht shfaqet një regres demokratik.

Ky artikull ka për qëllim të krahasojë dy raste kritike evropiane: autokracinë shtypëse të Minskut dhe kooptimin sistematik të Tiranës.

Për të garantuar qasje më të gjerë dhe për të lehtësuar kuptimin e tekstit, është e domosdoshme të përcaktohen këto dy koncepte.

Autokracia shtypëse (ose represive) përkufizohet si një sistem qeverisjeje joliberale (jodemokratike), fuqia e të cilit është e përqendruar në duart e një individi të vetëm (autokratit), i cili, nëpërmjet përdorimit të përsëritur të forcës shtrënguese, ruan kontrollin dhe shtyp çdo formë disidence.

Kooptimi sistematik është praktika me të cilën grupi drejtues, zakonisht i udhëhequr nga partia dominuese, zgjedh anëtarët e organeve institucionale përgjegjëse për kontrollin dhe balancimin e pushtetit (check and balances). Kjo përzgjedhje bëhet duke marrë nga radhët e veta ose nga qarqe në dukje të jashtme, një mekanizëm që synon të neutralizojë funksionin e kundërpeshës reale, duke siguruar kështu përafrimin me pushtetin ekzekutiv.

1. Bjellorusia: Koercioni shtetëror dhe eksodi i forcuar

Bjellorusia, nën drejtimin qeveritar të Alyaksandr Lukashenkës (në pushtet që prej vitit 1994), përfaqëson mishërimin e një regjimi autoritar të konsoliduar.

Opozita, në këtë mjedis politik, nuk shihet thjesht si një element dekorativ, por perceptohet si një agjent realisht destabilizues për balancën dhe harmoninë demokratike, duke qenë vazhdimisht objekt i represionit shtetëror me natyrë shtrënguese. E detyruar të ndërmarrë një betejë asimetrike, shpesh është liria ajo që bëhet kostoja e domosdoshme.

Në vitin 2020, kontradikta midis Opozitës dhe Qeverisë së Minskut shënoi një pikë kthese të pakthyeshme. Zgjedhjet presidenciale, të zhvilluara në gusht të atij viti, u konsideruan unanimisht ilegale (ose "mashtruese") nga komuniteti ndërkombëtar.

Një sërë organizmash ndërkombëtare të pavarura për monitorimin kanë denoncuar mungesën flagrante të transparencës gjatë procesit të votimit, si dhe pamundësinë e tyre faktike për të përmbushur detyrën si vëzhgues.

Si pasojë e represioneve brutale dhe sistematike të protestave të ndërmarra nga autoritetet e Minskut, Fronti Demokratik, i kryesuar nga Sviatlana Tsikhanouskaya, është detyruar të kalojë në ekzil. Nga ky ekzil i detyruar, Fronti vazhdon të drejtojë veprimtarinë e tij, duke iniciuar kështu një fenomen që, në kuadrin e studimeve të marrëdhënieve ndërkombëtare, përcaktohet si “transnacionalizim i shtrënguar”.

Për të mos u fundosur dhe rrezikuar të zhduket përfundimisht, si pasojë e bllokadës dhe pamundësisë për të manovruar në politikën e brendshme, fronti i Opozitës i ka dhënë jetë Këshillit të Koordinimit. Ky i fundit ka për detyrë të ofrojë, në distancë, një alternativë të mundshme jo vetëm në Atdhe, por sidomos për aleatët dhe partnerët ndërkombëtarë, duke krijuar kushtet për të lehtësuar një tranzicion të pushtetit paqësor dhe demokratik.

Diplomacia e denoncimit dhe stigmatizimit si armë strategjike e përbashkët, me synimin për të gjeneruar një presion të jashtëm ndaj qeverisë qendrore.

Kjo është një strategji që ka marrë një njohje të rëndësishme: Çmimin Sakharov për Lirinë e Mendimit në vitin 2020, i dhënë nga Parlamenti Europian. Denoncimet e opozitës kanë fituar gjithashtu mbështetjen e organizmave prestigjiozë ndërkombëtarë, siç është Zyra për Institucionet Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut (ODIHR) e OSBE-së. Këta organizma vazhdojnë të konfirmojnë shkeljen sistematike të standardeve zgjedhore dhe të parimeve të shtetit të së drejtës nga ana e sistemit të Minskut, duke siguruar kështu bazën për sanksionet ndërkombëtare.

2. Shqipëria dhe kooptimi sistemik

Shqipëria gjendet në një zonë gri, të cilën manualet e marrëdhënieve ndërkombëtare e përkufizojnë si “Regjim Hibrid” (Pseudodemokraci). Ky përbën një model që integron elemente tipike të një demokracie liberale apo të plotë, siç janë zgjedhjet formale, me elemente specifike të një regjimi joliberal/autokratik, siç është manipulimi institucional.

Në kuadër të një mekanizmi kooptimi të implementuar nga ekzekutivi socialist i Edi Ramës, ku verifikohet absorbimi i forcave dhe/ose personaliteteve nominalisht kritike dhe ekstra-sistemike në raport me polin e pushtetit, evidentohen të gjitha vështirësitë dhe pamundësia funksionale e Subjektit Opozitar për të ushtruar prerrogativat e tij institucionale.

Kjo dinamikë gjeneron thellimin e çarjeve strukturore brenda vetë subjektivitetit, duke stimuluar deri në formimin e një të ashtuquajture “opozitë e opozitës”, e cila është orientuar drejt konsolidimit të stabilitetit të mazhorancës në rastet e krizave parlamentare ose ekstra-parlamentare (siç janë procedurat hetimore gjyqësore apo divergjencat brenda koalicionit qeverisës).

Institucione të shumta ndërkombëtare kanë konstatuar dhe specifikuar në raportet dhe rezolutat e tyre se përkeqësimi demokratik në Shqipëri shkaktohet nga faktorë të brendshëm.

ODIHR/OSBE, BIRN (Rrjeti i Gazetarisë Investigative të Ballkanit) dhe IDU-CDI (Unioni Ndërkombëtar Demokrat) kanë denoncuar së fundmi përdorimin e papërshtatshëm të fondeve publike dhe shkeljen e barazisë së kushteve në fushën zgjedhore nga ana e partisë në pushtet (Partia Socialiste).

Paradigma më flagrante e kësaj strategjie të menaxhimit të disidencës është zgjedhja e fundit e Avokatit të Popullit, Endrit Shabani. Ky episod zbulon një taktikë politike të hollë dhe të llogaritur: pavarësisht se u paraqit në zgjedhjet parlamentare të 11 majit 2025 si një kampion antisistem dhe kritik i pamëshirshëm i menaxhimit socialist të Edi Ramës, Shabani u ngrit në pozicionin thelbësor të garancisë institucionale ekskluzivisht me votat e bllokut socialist të shumicës.

Kjo lëvizje jo vetëm që komprometon seriozisht besueshmërinë e retorikës opozitare të të sapozgjedhurit, por ekspozon një manovër të shkathët të partisë qeverisëse që synon të zbusë zërat kundërshtarë.

Duke e vendosur në mënyrë strategjike ish-kritikun brenda aparatit të saj, shumica në pushtet jo vetëm që përmban një kërcënim të mundshëm të jashtëm, por shfrytëzon emërimin për të zbutur konfliktin e përgjithshëm politik dhe, në mënyrë thelbësore, për të krijuar tensione dhe përçarje domethënëse në radhët e opozitës, duke konsoliduar kështu kontrollin e saj me më shumë elegancë, me një lëvizje taktike të pagabueshme.

3. Esenca është se...

Përtej modaliteteve të ndryshme operative, parimi që qeveris këto modele pushteti është unik dhe i pamëshirshëm: nëse autokracia e pastër shtyp zërin, sistemet hibride e heshtin atë përmes integrimit. Dallimi është thjesht metodologjik, jo teleologjik. Suksesi i këtyre strategjive dëshmon në mënyrë të përkryer pse pushteti nuk e toleron zbrazëtinë, dhe nuk e toleron as kundërpeshën.