Testimi i kufijve të pushtetit: Momenti kushtetues i Shqipërisë

Nga Albatros Rexhaj

ja një paradoks në qendër të momentit aktual politik të Shqipërisë.

E njëjta qeveri që kaloi një dekadë duke ndërtuar një gjyqësor të pavarur tani e gjen veten në një mosmarrëveshje kushtetuese me të.

I njëjti kryeministër që mbajti barrën politike të reformës në drejtësi tani akuzohet se po përpiqet ta frenojë atë.

Dhe të njëjtët partnerë ndërkombëtarë që dikur e nxitën Shqipërinë të ndërtonte institucione të fuqishme tani rrezikojnë të shfaqen si arbitra në një konflikt të brendshëm institucional.

Kjo nuk është një krizë e demokracisë. Është demokracia që bën atë që demokracitë bëjnë në mënyrë të pashmangshme: duke testuar kufijtë e pushtetit.

Një moment kushtetues, jo një skandal

Rasti që lidhet me pezullimin e Zëvendëskryeministres Belinda Balluku ka nxjerrë në pah një pyetje që asnjë reformë, sado ambicioze, nuk mund ta shmangte përgjithmonë: ku mbaron autoriteti gjyqësor dhe ku fillon autoriteti politik? Ky nuk është një skandal. Është një moment kushtetues.

Çdo demokraci serioze përfundimisht përballet me një të tillë.

Italia e përjetoi atë gjatë epokës Mani Pulite, kur prokurorët u bënë aktorët më të fuqishëm politikë në vend. Izraeli është përballur me të për dekada në beteja midis gjykatave dhe qeverive të zgjedhura. Shtetet e Bashkuara e kanë parë këtë në përplasjet midis presidentëve dhe këshilltarëve të posaçëm. Asnjë nga këto konflikte nuk nënkuptonte fundin e demokracisë. Ato ishin shenja se demokracia ishte gjallë, e diskutueshme dhe e paqëndrueshme.

Shqipëria tani ka arritur versionin e vet të atij momenti.

Pavarësia nuk do të thotë supremaci

Prokurorët e pavarur janë thelbësorë. Por pavarësia nuk do të thotë supremaci. Një prokurori nuk është një degë e katërt e qeverisjes. As një gjykatë nuk ka për qëllim të funksionojë si një aktor politik i pazgjedhur i aftë për të riformësuar ekzekutivin vetëm përmes vendimeve procedurale.

Kur lindin tensione të tilla, përgjigjja nuk është paniku apo presioni. Përgjigjja është qartësia kushtetuese.

Kjo qartësi, në një republikë parlamentare, vjen nga legjislatura e zgjedhur. Parlamenti përcakton rregullat sipas të cilave funksionojnë institucionet. Ai shpreh sovranitetin e popullit.

Dhe mban përgjegjësinë për të vendosur kufijtë ligjorë midis degëve të qeverisjes kur këto kufij bëhen të paqartë.

Vendimi i Kryeministrit Edi Rama për të ndjekur ndryshime në kuadrin penal duhet të kuptohet në këtë dritë.

Nuk është një sulm ndaj pavarësisë gjyqësore. Është një përpjekje për të përcaktuar kufijtë e pushtetit institucional. Është sistemi politik që bën atë që duhet të bëjë: duke formësuar arkitekturën brenda së cilës vepron drejtësia.

Rreziku i devijimit institucional

Alternativa është shumë më e rrezikshme. Një sistem në të cilin prokurorët mund të pezullojnë anëtarët e degës ekzekutive, pa standarde të qarta kushtetuese, rrezikon të krijojë një çekuilibër që asnjë kushtetutë demokratike nuk është projektuar ta tolerojë.

Asnjë republikë nuk mund të funksionojë nëse një degë fiton aftësinë praktike për të paralizuar një tjetër vetëm përmes masave procedurale. Ky nuk është sundimi i ligjit. Është devijim institucional i maskuar si rigorozitet ligjor.

Vlen gjithashtu të thuhet diçka që duhet të jetë e qartë në çdo demokraci: besimi në pafajësinë e një ministri nuk është krim.

As nuk është abuzim me pushtetin që një kryeministër të shprehë besim tek një anëtar i qeverisë së tij përpara se një gjykatë të ketë arritur një vendim përfundimtar. Prezumimi i pafajësisë nuk është një teknikalitet. Është themeli moral i sundimit të ligjit.

Aktorët politikë nuk janë të detyruar ta trajtojnë çdo veprim prokurorial si të shenjtë. Dyshimet se një rast mund të përfshijë tejkalim, keqinterpretim apo edhe inxhinieri politike nuk janë akte përmbysjeje.

Ato janë pjesë e jetës demokratike. Zyrtarët e zgjedhur kanë të drejtën, dhe ndonjëherë detyrën, të vënë në pikëpyetje kufijtë e autoritetit prokurorial. Të shpërfillësh automatikisht këto shqetësime do të thotë të ngresh prokurorët në një klasë zyrtarësh përtej shqyrtimit, diçka që asnjë demokraci kushtetuese nuk duhet ta pranojë.

Një paralajmërim për partnerët ndërkombëtarë

Partnerët ndërkombëtarë duhet të jenë veçanërisht të kujdesshëm në momente të tilla. Reforma në drejtësi e Shqipërisë u mbështet dhe u inkurajua nga aleatët perëndimorë, mbi të gjitha Shtetet e Bashkuara. Kjo mbështetje ishte e domosdoshme. Por mbështetja e institucioneve nuk është e njëjtë me mbajtjen e një pale në mosmarrëveshjet midis tyre.

Kur negociohet një ekuilibër kushtetues, sinjali më i keq që mund të dërgojnë aktorët e jashtëm është se ata favorizojnë një degë mbi një tjetër.

Besueshmëria e pavarësisë gjyqësore varet nga perceptimi se ajo nuk është instrument i forcave politike, vendase ose të huaja. Drejtësia që duket se ndiqet nga jashtë humbet shpejt legjitimitetin e brendshëm.

Shqipëria nuk është një laborator për eksperimente institucionale dhe nuk është një protektorat ku vijat kushtetuese vizatohen jashtë vendit. Është një demokraci sovrane parlamentare. Qytetarët e saj zgjedhin përfaqësuesit e tyre.

Ata përfaqësues formojnë një qeveri. Dhe ajo qeveri, së bashku me Parlamentin, mban përgjegjësinë për të siguruar që sistemi të funksionojë në mënyrë të qëndrueshme dhe kushtetuese.

Asgjë nga kjo nuk i liron udhëheqësit politikë nga shqyrtimi. Ministrat dhe kryeministrat duhet të hetohen kur lindin akuza të besueshme.

Prezumimi i pafajësisë nuk është imunitet dhe statusi institucional nuk është mburojë kundër ligjit. Por autoriteti i prokurorisë nuk është licencë për të prishur rendin kushtetues pa kufizime të qarta ligjore.

Parimi është i thjeshtë: asnjë degë e qeverisë nuk mund të dominojë një tjetër. Kontrollet dhe balancat nuk janë tipare dekorative të demokracisë. Ato janë muret e saj mbajtëse.

Demokracia rritet përmes zgjidhjes

Ajo që i duhet tani Shqipërisë nuk janë leksione nga jashtë apo politikë institucionale në vend.

I duhet një zgjidhje kushtetuese e matur - një që ruan pavarësinë gjyqësore duke parandaluar përqendrimin e pushtetit në çdo degë të vetme.

Kjo zgjidhje duhet të hartohet në Tiranë, të debatohet në Parlament dhe të gjykohet nga populli shqiptar.

Demokracitë nuk maten nga mungesa e konfliktit midis institucioneve. Ato maten nga mënyra se si zgjidhen këto konflikte.

Nëse Shqipëria e zgjidh këtë përmes ligjit, debatit dhe procedurës kushtetuese, kjo nuk do të jetë një pengesë.

Do të jetë provë se demokracia e saj më në fund po rritet.