“Ministri” i inteligjencës artificiale është një inovacion i rrezikshëm

Shqipëria tërhoqi vëmendjen ndërkombëtare javën e kaluar kur Kryeministri Edi Rama njoftoi se një entitet i Inteligjencës Artificiale me emrin Diella do t'i bashkohej kabinetit të tij.

Qeveria e paraqiti këtë si një mënyrë për të zvogëluar diskrecionin njerëzor në fusha të ndjeshme si prokurimi publik, për të përshpejtuar vendimmarrjen dhe për të sinjalizuar se Shqipëria e ka seriozisht qeverisjen dixhitale.

Por nëse Diella bëhet një moment historik apo një hap i gabuar do të varet më pak nga algoritmet e saj dhe më shumë nga kornizat ligjore, mbrojtjet institucionale dhe kapacitetet shtetërore që i japin kësaj iniciative substancë.

Rruga e Shqipërisë drejt qeverisjes dixhitale ka qenë ambicioze, por e pabarabartë. Portali e-Albania u lançua për herë të parë në vitin 2013 nga Agjencia Kombëtare për Shoqërinë e Informacionit, AKSHI, si një platformë modeste me një numër të kufizuar shërbimesh. Zgjerimi i saj u përshpejtua pas vitit 2017, kur dixhitalizimi u bë një përparësi e qeverisë qendrore.

Deri në vitin 2020, qeveria njoftoi se pothuajse të gjitha shërbimet do të kalonin në internet, dhe në vitin 2022 deklaroi se 95 përqind e shërbimeve publike ishin të disponueshme ekskluzivisht përmes e-Albania. Kjo u paraqit si një moment i rëndësishëm, duke e pozicionuar Shqipërinë si një lider rajonal në ofrimin e shërbimeve dixhitale, duke zvogëluar mundësitë për korrupsion të vogël dhe duke rritur efikasitetin administrativ.

Megjithatë, progresi ka qenë i brishtë. Sulmet kibernetike të vitit 2022, të cilat ndërprenë shërbimet qeveritare për ditë të tëra, zbuluan dobësitë dhe ndikimin brutal të sulmeve kibernetike të investuara nga shteti. Me qeverisje të pabarabartë të të dhënave dhe kapacitet të pamjaftueshëm të sigurisë kibernetike për të përballuar sulme të tilla të mëdha, shteti dixhital i Shqipërisë u tregua se mbështetej në themele të dobëta institucionale.

Ajo që ishte festuar si një përparim tregoi gjithashtu rreziqet e ndjekjes së dixhitalizimit më shpejt sesa qeverisja dhe sistemet e sigurisë mund të përshtateshin, ose të paktën të barazonin investimin duke pasur parasysh qasjen e sigurisë si parazgjedhje.

Që atëherë, qeveria ka investuar në strategji, politika dhe infrastrukturë të reja të sigurisë kibernetike, duke sinjalizuar një ndërgjegjësim më të madh për rreziqet dixhitale. Por kalimi në inteligjencën artificiale kërkon mbrojtje, qeverisje dhe llogaridhënie shumë më të thella sesa ato që janë zbatuar deri më tani.

Filloi si asistente virtuale

E prezantuar si hapi tjetër në transformimin dixhital të Shqipërisë, Diella filloi jo si ministre, por si një asistente virtuale brenda e-Albania. Në versionin e saj të parë, Diella 1.0 funksiononte si një chatbot i bazuar në tekst: qytetarët shkruanin pyetje dhe Diella i drejtonte ato te shërbimi i duhur. Kjo uli barrierat për njerëzit që i gjenin menutë e e-Albania konfuze dhe shënoi hapin e parë në dhënien e shërbimeve dixhitale një ndërfaqe bisedore.

Disa muaj më vonë, Diella 2.0 u prezantua me ndërveprim zanor dhe një avatar vizual me veshje tradicionale shqiptare. Qytetarët tani mund të flisnin me të, të dëgjonin përgjigjet e saj dhe të përjetonin një ndërveprim më njerëzor. Deri në mesin e vitit 2025, shifrat qeveritare të cituara nga Reuters dhe Al Jazeera treguan se Diella kishte lehtësuar tashmë më shumë se 36,000 dokumente dhe gati 1,000 shërbime. Megjithatë, këto rezultate gjeneroheshin gjithmonë nga back-end i e-Albania; kontributi i Diellës ishte ta bënte aksesin më të lehtë, jo të merrte vendime vetë.

Pas Diellës qëndron AKSHI, organi qendror që drejton transformimin dixhital të Shqipërisë dhe që raporton drejtpërdrejt te Kryeministri. Gjatë dekadës së fundit, AKSHI ka konsoliduar pjesën më të madhe të infrastrukturës dixhitale të shtetit në e-Albania, duke bashkuar shërbimet, të dhënat dhe regjistrat nga ministritë, agjencitë e linjës dhe administrata qendrore më e gjerë. Për Diellën, AKSHI harton rrjedhat e punës dhe skriptet që përcaktojnë se si sistemi u përgjigjet qytetarëve, duke integruar përmbajtje nga e gjithë qeveria. Modelet gjuhësore të Microsoft ofrojnë përpunimin e gjuhës natyrore, duke i mundësuar Diellës të kuptojë dhe të përgjigjet në shqipen bisedore.

Ajo që përdoruesit e përjetojnë si "inteligjencë IA" nuk është, pra, arsyetim autonom, por rezultati i një sistemi të ndërtuar mbi rregulla të paraprogramuara, të dhëna të centralizuara qeveritare dhe teknologji të jashtme të integruar nga AKSHI. Ndërsa ky centralizim ka ofruar efikasitet dhe ka krijuar një portë të vetme për qytetarët, ai ka ngritur gjithashtu pyetje në lidhje me përqendrimin, llogaridhënien dhe qëndrueshmërinë, ndërsa sistemi zgjerohet në fusha më të ndjeshme si prokurimet publike.

Deri më tani, Diella ka qenë një mjet i dobishëm, por i kufizuar. Rreziku më i madh që ajo paraqiste ishte drejtimi i gabuar i një qytetari në menunë e gabuar, një shqetësim, jo ​​një çështje qeverisjeje. Kjo ndryshoi në shtator 2025, kur Kryeministri njoftoi se Diella nuk do të paraqitej më thjesht si një asistente virtuale, por do të ngrihej në rolin e një "ministreje", e ngarkuar me një nga fushat më të ndjeshme dhe më të ngarkuara politikisht të pushtetit shtetëror: prokurimin publik.

Nga chatbot në "ministër"

Ky nuk është një ndryshim kozmetik. Prokurimi është një qeverisje me rreziqe të larta: ai përcakton se cilat kompani fitojnë kontrata, si ndërtohet infrastruktura dhe si shpenzohen miliarda fonde publike. Është gjithashtu një nga sektorët që përmenden më shpesh nga Komisioni Evropian si i prekur nga korrupsioni dhe mbikëqyrja e dobët. Gabimet këtu nuk kanë të bëjnë me shqetësimet; ato ndikojnë në buxhete, drejtësi dhe besueshmërinë e institucioneve shtetërore.

Teknikisht, kalimi nga chatbot në sistemin e prokurimit është i madh. Në vend që të përputhë pyetjet me përgjigjet e para-koduara, Diella do të duhej të vlerësonte ofertat, të zbatonte kritere ligjore dhe të gjeneronte rezultate të arsyetuara.

Çdo hap do të duhej të ishte transparent, i shpjegueshëm dhe i auditueshëm. Një IA e besueshme e prokurimit duhet të lërë një gjurmë dixhitale të verifikueshme, duke treguar se cilat të dhëna janë përdorur, si janë zbatuar kriteret dhe si janë arritur vendimet. Administrata e Shqipërisë ende nuk ka demonstruar se ka kapacitetin për të përmbushur këtë standard.

Llogaridhënia është parësore. Një chatbot që keqorienton një qytetar është një bezdi; një IA që jep kontrata gabimisht është një krizë qeverisjeje. Kush e nënshkruan? Kush është përgjegjës kur merret një vendim i gabuar?
Metodologjia e vetë Shqipërisë mbi Standardet e IA-së (2024) kërkon mbikëqyrje njerëzore, transparencë dhe llogaridhënie. Këto parime janë të menaxhueshme kur Diella po ndihmon qytetarët të shkarkojnë certifikata; ato janë shumë më të vështira për t'u garantuar kur përfshihen tendera me vlerë miliona. Nëse çdo rekomandim nuk i atribuohet një zyrtari përgjegjës, me arsyetim të qartë dhe të drejta ankimimi, Diella rrezikon të bëhet një kuti e zezë në qendër të qeverisë.

Teknologjia mund të mbështesë prokurimin, por nuk mund të zëvendësojë institucionet. Sistemet duhet të jenë transparente, të shpjegueshme dhe të mirëmbahen vazhdimisht. IA nuk është statike: ajo kërkon përditësime, monitorim dhe mbrojtje kundër sulmeve kibernetike. Përmbushja e këtij standardi do të kërkojë ekspertizë dhe burime që Shqipëria ende nuk i ka në thellësi.

Kjo është arsyeja pse "përmirësimi" nga asistent në ministër nuk mund të shihet thjesht si simbolikë. Është një kërcim nga lehtësimi me risk të ulët në vendimmarrjen me risk të lartë në një sektor që tashmë është shënuar si i cenueshëm. Nëse infrastruktura teknike dhe e qeverisjes nuk evoluon në përputhje me rrethanat, Diella rrezikon të mbahet mend më shumë si një rrëfim paralajmërues sesa si një përparim.

Më shumë se një avatar që tërheq vëmendjen
Ambicia pas Diella nuk është e gabuar. Kriteret e standardizuara dhe gjurmët dixhitale mund të zvogëlojnë diskrecionin, të përmirësojnë besimin dhe të forcojnë mbikëqyrjen. Markimi i Shqipërisë si vendi i parë me një ministër të Inteligjencës Artificiale ka tërhequr tashmë vëmendjen globale. Nëse bëhet siç duhet, kjo mund ta pozicionojë Shqipërinë si një laborator për qeverisjen dixhitale.

Por rreziqet janë të thella. Boshllëqet në llogaridhënie mund t'u lejojnë zyrtarëve të fshihen pas "makinës që vendosi". Transparenca e dobët mund të minojë procesin e rregullt. Algoritmet mund të përsërisin paragjykimet ekzistuese, duke privilegjuar disa ofertues mbi të tjerët. Dështimet në sigurinë kibernetike mund të ridrejtojnë miliona euro. Dhe pa kapacitet të mjaftueshëm, Shqipëria rrezikon varësinë nga shitësit e jashtëm për një nga funksionet e saj më të ndjeshme shtetërore.

Diella vepron mbi të gjitha si një simbol: një projeksion i ambicies dixhitale të Shqipërisë dhe i vendosmërisë së Kryeministrit për të marrë titujt kryesorë globalë me një "të parë në botë". Ajo është gjithashtu një performancë politike, e organizuar me kujdes për të sinjalizuar reformën, duke anashkaluar faktin se nuk ka një bazë të qartë kushtetuese ose ligjore që një inteligjencë artificiale të mbajë një post ministror. Në këtë kuptim, Diella rrezikon të mbahet mend më shumë si propagandë sesa si politikë.

Megjithatë, simbolet mund të fitojnë kuptim nëse mbështeten nga substanca. Pa masa mbrojtëse, Diella mund të thellojë problemet e qeverisjes duke përqendruar pushtetin në sisteme të errëta me pak llogaridhënie. Por nëse qeveria e harmonizon rolin e saj me ligjin, siguron mbikëqyrje efektive dhe investon në kapacitetin institucional, ajo mund të evoluojë nga një gjest politik në një mjet të vërtetë për reformë. Zgjedhja është nëse Diella mbetet një avatar që tërheq vëmendjen e mediave apo bëhet pjesë e punës së ngadaltë dhe të vështirë të shndërrimit të qeverisjes së Shqipërisë nga slogane në struktura.

Rregullorja nuk mund të presë.

Paqartësia rreth statusit të Diellës rrezikon të gërryejë besimin e publikut në IA-në. Ekspertët dhe figurat e opozitës tregojnë mungesën e bazës kushtetuese ose ligjore, ndërsa qytetarët mbeten të pasigurt nëse kjo është reformë e vërtetë apo teatër politik. Nëse besimi humbet që në fillim, ndikimi shoqëror mund të jetë i thellë, duke thelluar hendekun e IA-së në Shqipëri midis atyre që e përqafojnë teknologjinë dhe atyre që e refuzojnë atë plotësisht. Për të shmangur këtë rezultat, rregullimi nuk mund të presë.

Strategjia Kombëtare e IA-së 2025-2030, e cila do të dalë së shpejti, duhet të përdoret për të përcaktuar qartë rolin e Diellës, për të krijuar një grup pune me shumë palë të interesuara për të përgatitur transpozimin e Aktit të BE-së për IA-në dhe për të siguruar përputhshmërinë me legjislacionin ekzistues.

Një hap konkret do të ishte krijimi i një Qendre Kombëtare për Ekselencën e IA-së. Një qendër e tillë mund të veprojë si shtëpia institucionale për qeverisjen e IA-së, duke hartuar rregullore dhe udhëzime, duke koordinuar kërkimin dhe duke zhvilluar prototipe për t'i shërbyer jo vetëm qeverisë, por edhe biznesit dhe shoqërisë. Do të ofronte gjithashtu një platformë për të testuar aplikacionet e IA-së në sandbox-e të kontrolluara para se t'i shkallëzonte ato, duke siguruar që inovacioni të vazhdojë me llogaridhënie.

Duke parë përpara, ambicia duhet të jetë të shkojmë drejt një ekosistemi sistemesh të ndërveprueshme të IA-së. Platformat me shumë agjentë mund të mbështesin ministritë, të monitorojnë zbatimin e strategjive dhe të komunikojnë me njëri-tjetrin ndërsa raportojnë te zyrtarët njerëzorë. Ky lloj "burokracie e inteligjencës artificiale" mund ta bëjë qeverinë më të shkathët dhe më të përgjegjshme, por vetëm nëse është e integruar në një mbikëqyrje të fortë dhe e udhëhequr nga standarde të qarta etike dhe ligjore.

Para se të marrë përgjegjësinë e drejtpërdrejtë për prokurimin, Diella mund të luajë një rol më strategjik në koordinim: duke përafruar strategjitë dhe planet e veprimit të qeverisë, duke ndihmuar me rishikimet e buxhetit dhe duke ndihmuar në përgjigjen ndaj emergjencave kombëtare përmes integrimit më të mirë të të dhënave. Prokurimi mund të pasojë pasi infrastruktura, aftësitë dhe kapaciteti qeverisës për të trajtuar një funksion kaq me rrezik të lartë të jenë vendosur fort.

Së fundmi, duhet të adresohen dy rreziqe kritike. Sovraniteti i inteligjencës artificiale është thelbësor: mbështetja te ofruesit e jashtëm pa kontroll të plotë krijon cenueshmëri afatgjatë. Dhe integriteti i të dhënave është parësor: trajnimi i Diellës mbi të dhënat e prokurimit që tashmë janë të ndotura nga korrupsioni do të rrezikonte riprodhimin e praktikave që sistemi synon të eliminojë. Vetëm me të dhëna të pastra, të verifikueshme dhe sovranitet të plotë mbi komponentët e inteligjencës artificiale mund të shpresojë Shqipëria të krijojë një sistem që është vërtet i pakorruptueshëm.

Rruga përpara është, pra, e qartë: Diella duhet të kalojë nga performanca politike në praktikën e institucionalizuar, të mbështetur nga rregullimi, llogaridhënia dhe dizajni i kujdesshëm.

Pyetja më e thellë që ngre Diella nuk është teknologjike, por politike. A mund t'i rezistojnë udhëheqësit e Shqipërisë tundimit për t'i dhënë përgjegjësi kodimit një tjetri? A do të kërkojë parlamenti qartësi se kush i nënshkruan vendimet e prokurimit? A do të këmbëngulin organet mbikëqyrëse në transparencë? Dhe a do të investojë administrata në aftësitë dhe mbrojtjet e nevojshme për ta kthyer performancën në praktikë?

Shqipëria ka bërë përparim në dixhitalizim. Diella mund të jetë hapi tjetër, por vetëm nëse ajo paraqitet me ndershmëri si një mjet nën kontrollin njerëzor, jo si një ministre mbi shqyrtimin. Teknologjia mund të mbështesë qeverisjen, por përgjegjësia politike mbetet tek udhëheqësit e zgjedhur dhe institucionet përgjegjëse.

Masa e suksesit nuk do të jetë nëse Shqipëria mbahet mend si vendi i parë me një ministër të IA-së. Do të jetë nëse qytetarët përjetojnë vendime më të pastra, më të shpejta dhe më të besueshme - dhe nëse ata mund të shohin dhe sfidojnë se si u morën këto vendime.

IA mund të jetë një instrument i fuqishëm për të mbështetur dhe përshpejtuar reformën, por vetëm nëse është e integruar në qeverisje, transparencë dhe llogaridhënie. Pa atë themel, Diella do të mbetet një simbol i mrekullueshëm i ambicies dhe jo një katalizator për ndryshim. Përkthyer nga Balkan Insight