Diella e Edi Ramës? Demokratët kudo duhet të alarmohen, po vjen autoritarizmi digjital

Daniel Innerarity & Fabrizio Tassinari

FIRENCE – Kur Kryeministri shqiptar Edi Rama njoftoi së fundmi kabinetin e tij të ri, nuk ishte zgjedhja e ministrit të Financave apo të Jashtëm, që tërhoqi më shumë vëmendje. Lajmi më i madh ishte emërimi nga Rama i një bot-i të fuqizuar nga inteligjenca artificiale si ministre e re e prokurimeve publike.

“Diella” do të mbikëqyrë dhe shpërndajë të gjitha tenderat publikë që qeveria i cakton kompanive private. “[Ajo] është anëtarja e parë e qeverisë që nuk është fizikisht e pranishme, por e krijuar virtualisht nga inteligjenca artificiale,” deklaroi Rama. Ajo do të ndihmojë ta bëjë Shqipërinë “një vend ku prokurimi publik është 100% i lirë nga korrupsioni.”

Në të njëjtën kohë evokues dhe provokues, ky veprim na kujton se ata që vendosin shpresën më të madhe te teknologjia shpesh janë ata që kanë më pak besim tek natyra njerëzore. Por, më e rëndësishmja, emërimi i Diellës është dëshmi se ilaçi i supozuar për gjithçka që e sëmur demokracinë po merr gjithnjë e më shumë formën e autoritarizmit digjital. Ndërhyrje të tilla mund t’u pëlqejnë oligarkëve të Silicon Valley-t, por demokratët kudo duhet të alarmohen.

Baza konceptuale e një ministreje AI qëndron te mënyra se si teknofilët e imagjinojnë marrëdhënien e njerëzimit me të ardhmen. “Tekno-solucionistët” i trajtojnë problemet politike, të cilat zakonisht kërkojnë debat, sikur të ishin sfida inxhinierike që mund të zgjidheshin thjesht me mjete teknike. Siç e pamë në Shtetet e Bashkuara gjatë periudhës së shkurtër kur Elon Musk ishte në krye të DOGE (Departamenti i Eficencës së Qeverisjes), teknologjia ofrohet si zëvendësim për politikën dhe vendimmarrjen politike.

Nënkuptimi i qeverisjes së administruar nga AI është se demokracia do të bëhet e panevojshme. Teknokracia digjitale përbëhet nga zhvillues të teknologjisë që pretendojnë autoritetin për të vendosur mbi rregullat që duhet të zbatojmë dhe, rrjedhimisht, mbi kushtet në të cilat do të jetojmë. Kontrolli dhe balancat e mbrojtura nga Locke, Montesquieu dhe themeluesit e Amerikës kthehen në pengesa ndaj vendimmarrjes efikase. Përse të merremi me institucione të tilla kur mund të shfrytëzojmë fuqinë e mjeteve digjitale dhe algoritmeve? Nën teknokracinë digjitale, debati është humbje kohe, rregullimi është frena për përparimin, dhe sovraniteti popullor është thjesht shenjtërimi i paaftësisë.

Sigurisht, askush me mend nuk mund të mohojë se inovacioni teknologjik ka zgjidhur shumë probleme. Por premtimi i madh që sundimtarët e sotëm të teknologjisë po shesin nuk është se do të zgjidhin problemet, por se do t’i shpërbëjnë ato. Ata mohojnë vetë idenë e një të ardhmeje problematike, të pasigurt dhe të paparashikueshme.

Nuk është rastësi që Presidenti kinez Xi Jinping dhe Presidenti rus Vladimir Putin u kapën së fundmi në një mikrofon të hapur duke diskutuar mbi pavdekësinë. Të ndalosh plakjen do të thotë të na shpëtosh nga e ardhmja; kjo do të thotë jo vetëm të shmangim atë që është ende për të ardhur, por edhe t’i ikim barrës së zgjedhjes.

Pasi të kemi eliminuar të papërcaktuarën që na përkufizon, do të bëhemi qenie të cilave nuk mund t’u ndodhë asgjë vërtet. Do të banojmë në një të tashme të përjetshme, pa asnjë burim kuptimi përtej optimizimit të kushteve tona të jetesës, të patrazuar nga pasiguria, kontroversja apo rreziqet e lidhura me vendimmarrjen. Do të arrijmë një njerëzim pa njerëzi.

Nuk është rastësi gjithashtu që eksperimenti i Shqipërisë është drejtuar te punët publike dhe korrupsioni. Këto janë fushat që tërheqin vëmendjen e Bashkimit Europian, aty ku duan të jenë shumica e shqiptarëve. Që nga fundi i komunizmit 35 vjet më parë, dëshira e Shqipërisë për t’u bashkuar me Europën, të paktën në letër, e ka çuar drejt përqafimit të premisës teknokratike të artikuluar nga sociologu gjerman Max Weber: vetëm një burokraci autonome mund të jetë e lirë nga shtrembërimet politike.

Anëtarësimi në BE ndjek parametra të rreptë, kushte neutrale dhe kritere rigoroze mbi të cilat matet progresi. Megjithatë, Shqipëria, si të gjitha vendet e tjera të Ballkanit që presin në paradhomën e Europës, ka mësuar se teknokracia shpesh është asgjë më shumë se një gjethe fiku që mbulon hezitimin politik të vetë BE-së. Edhe sikur Shqipëria t’i përmbushte deri në fund të gjitha kërkesat e përcaktuara nga teknokratët e Komisionit Europian, kushte të reja mund të shtoheshin, justifikime të reja mund të ofroheshin, objektivat mund të lëviznin.

Duke emëruar një ministre të prokurimeve AI, Rama po i jep Europës një shije të ilaçit të vet. Ai gjithashtu po përgatit skenën për një skenar surreal dhe dëshpërues: zyrtarë të lartë europianë që mbajnë samite me një chatbot për të diskutuar aplikimin e Shqipërisë për anëtarësim. Diella do të shërbejë si pasqyrë – e pamëshirshme dhe e pashmangshme – për zbrazjen e demokracisë që po ia shkaktojmë vetes.

 

*Daniel Innerarity është Shef iKkatedrës në Inteligjencë Artificiale & Demokraci në Shkollën e Qeverisjes Transnacionale të Institutit Universitar Europian dhe Profesor i Filozofisë Politike dhe Shoqërore në Universitetin e Baskisë dhe në Fondacionin Ikerbasque për Shkencë.

*Fabrizio Tassinari është Drejtor Ekzekutiv Themelues i Shkollës së Qeverisjes Transnacionale të Institutit Universitar Europian.