Pse Shqipëria po mbetet peng i betonit dhe tullave?

Nga Jonathan Pano

Të dhënat zyrtare të Formimit Bruto të Kapitalit Fiks (FBKF) për vitin 2024 tregojnë se 31.5 % e investimeve neto në ekonomi janë kanalizuar në ndërtim banesash, në rritje nga 30.8 % e vitit 2023. Ndërkohë, investimet në pajisje të teknologjisë janë thuajse simbolike. Vetëm 0.21 % e totalit. Edhe shpenzimet për produkte të pronësisë intelektuale (inovacione, patenta, software) mbetën në 0.37 %. Ky orientim tregon një ekonomi që po konsumon kapital në një sektor jo produktiv, në vend që të ndërtojë kapacitete moderne prodhuese.

Në Bashkimin Evropian, investimet në banesa përbënin mesatarisht 5.6 % të PBB së në vitin 2021, ndërsa vendet me peshën më të madhe si Qipro (7.6 %) dhe Gjermania e Finlanda (7.2 %), mbeten shumë larg nivelit shqiptar. Greqia kishte një peshë minimale prej 1.3 %. Po ashtu, vlera e shtuar bruto e sektorit të ndërtimit në BE luhatet rreth 5.5 % të PBB së, ndërsa në SHBA rezidenca fikse (ndërtimi dhe rikonceptimi i banesave) përbën rreth 4 % të PBB së dhe e gjithë ekonomia e banesave (qiratë, shërbimet komunale) rreth 16.2 %. Këto shifra tregojnë se edhe vendet me sektorë të fuqishëm ndërtimi nuk lejojnë që ky sektor të thithë një të tretën e investimeve kombëtare.
Pse orientimi nga betoni është problematik?

1. Produktivitet i ulët dhe mungesë diversifikimi. Investimet në banesa nuk rrisin kapacitetin prodhues apo konkurrueshmërinë ndërkombëtare. Shpenzimi i kapitaleve në teknologji dhe asete të paprekshme është i domosdoshëm për të rritur produktivitetin. Kur vetëm 0.21 % e investimeve shkojnë në teknologji, vendi rrezikon të mbetet jashtë revolucionit digjital.

2. Mungesë edukimi financiar. Shumica e familjeve shqiptare, për shkak të traditës dhe mungesës së literacisë financiare, e shohin pronën e paluajtshme si formën më të sigurt të investimit. Në mungesë të njohurive për instrumente të tjerë (tregjet e kapitalit, fondet e investimit, obligacionet), kursimet kanalizohen masivisht te ndërtimi. Kjo mungesë diversifikimi e bën ekonominë të brishtë ndaj krizave të tregut të pasurive të paluajtshme.

3. Rritje e ekonomisë informale. Raporti më i fundit i Global Initiative Against Transnational Organized Crime thekson se ndërtimi dhe tregu i pasurive të paluajtshme në Shqipëri janë ndër sektorët me rrezikun më të lartë për pastrim parash. Bleje e pronave me para në dorë pa provuar origjinën e fondeve është ende e mundur, vetëm 40 % e transaksioneve financohen me hipoteka, dhe shumë kompani ndërtimi kanë lidhje me grupet kriminale. Studimi nënvizon se 68 % e pastruesve të parave përdorin pasuri të paluajtshme të shtrenjta për të “pastruar” fitimet e paligjshme. Këto praktika artificialisht rrisin kërkesën dhe çmimet e banesave, duke krijuar një flluskë që mund të shpërthejë.

4. Financim i dyshimtë. Sipas Albanian Conservative Insitute, flukset e paligjshme që hyjnë në Shqipëri arrijnë 1–4 miliardë euro në vit (5–17 % e PBB së) dhe kanalizohen kryesisht në ndërtim. Bankat mbulojnë vetëm rreth 22 % të financimit të sektorit, duke ngritur pyetje se nga vijnë fondet e tjera. Raporte të tjera sugjerojnë se 500–700 milionë euro pastrohen çdo vit përmes ndërtimit.

Shtetet me ekonomi të konsoliduar kanë zhvilluar kultura të diversifikuara të investimit. Kapitalet kanalizohen në teknologji, kërkim zhvillim, infrastrukturë dhe asete të paprekshme. Për të lëvizur drejt këtij modeli, Shqipëria duhet të ndërmarrë disa hapa:

• Rritja e edukimit financiar. Programet shkollore dhe kursimet familjare duhet të orientojnë qytetarët drejt instrumenteve të ndryshme investimi (obligacione, aksione, fonde të indeksit). Literacia financiare ndihmon individët të kuptojnë rrezikun dhe të shmangin varësinë nga një aset i vetëm.

• Fuqizimi i tregjeve kapitale dhe inovacionit. Krijimi i një ambienti të besueshëm për start up et, ekonominë kreative dhe teknologjinë do të diversifikonte portofolin e investimeve dhe do të rrite produktivitetin.

• Lufta ndaj ekonomisë informale dhe pastrimit të parave. Organe të specializuara si SPAK duhet të rrisin kontrollin mbi transaksionet në pasuri të paluajtshme, duke kërkuar provën e origjinës së fondeve për çdo investim të madh. Raporti i GI TOC nënvizon se hetimet për ndërtimet pa dokumentacion duhet të intensifikohen dhe blerjet me para në dorë të kufizohen.

• Politika fiskale dhe bankare stimuluese. Ulja e barrës tatimore për sektorët prodhues dhe lehtësimi i kredidhënies për inovacion e bujqësi mund të zhvendosin kapitalet nga betonizimi drejt aktiviteteve me vlerë të shtuar.

Shqipëria përballet me një paradoks zhvillimi. Rritje ekonomike e mbështetur te ndërtimi, por me prapambetje në sektorët që gjenerojnë të ardhura afatgjata. Një ekonomi moderne nuk mund të mbështetet vetëm te “llaci dhe tulla”. Për ta thyer këtë cikël, është thelbësore të forcojmë edukimin financiar, të diversifikojmë portofolin e investimeve dhe të godasim burimet e paligjshme të kapitaleve. Vetëm atëherë do të mund të ndërtojmë një ekonomi të qëndrueshme që krijon punësim, inovacion dhe mirëqenie për të gjithë.