Kur historia flet me foto dhe kujtime/ Një 'udhëtim' në shtëpinë e Peter Lucas: Investimet e huaja i lanë shqiptarët vetëm kamarierë e pastruese

Gazetari amerikan me origjinë shqiptare, Peter Lucas, i njohur për librat e tij mbi Shqipërinë, ka rrëfyer kujtimet dhe vlerësimet për vendin tonë në një bisedë, në ‘PasVon by Alfred Lela’, në shtëpinë e tij në periferi të Bostonit.

Lucas, autor i librave “Rrumpalla”, “Balkan Caesar” dhe “OSS”, tha se Shqipëria e viteve ’80 kishte një kulturë punëtore, por njerëzit ishin të izoluar nga bota dhe nuk dinin çfarë ishte demokracia.

Lucas e cilësoi Shqipërinë e sotme një “shtet njëpartiak”, ku sipas tij socialistët kontrollojnë gjithçka.

Lucas është i bindur se Shqipëria ka mbetur peng e një politike të vjetër. Ai nënvizon se kryeministri aktual ka qëndruar në pushtet shumë gjatë dhe se është koha për ndryshim. 

Gazetari thekson se Shqipëria nuk duhet të mbështetet te turistët e huaj për ekonominë, por ta ndërtojë vetë zhvillimin e saj. Duke marrë shembull ishullin e Sazanit, ai shprehet se aty duhej të investonin shqiptarët dhe jo të huajt.

“As Kushner, dhëndri i Trump, e as arabët nuk do të bëjnë kurrë gjë për Shqipërinë”, shprehet Lucas, duke shtuar se rolet që do t’u mbeten shqiptarëve në këto projekte janë vetëm ato të kamarierëve dhe pastrueseve.

Duke folur për karrierën e tij, Lucas përmendi udhëtimet në Shqipëri që prej viteve ’80, takimet me Sali Berishën në fillimet e demokracisë, si edhe lidhjet me politikanë amerikanë si Ted Kennedy, Bill e Hillary Clinton.

Ai tregoi gjithashtu se gjatë viteve ’60 kishte raportuar nga Vietnami i Jugut, ndërkohë që Ismail Kadare, në anën tjetër, raportonte nga Vietnami i Veriut.

Peter Lucas, i cili ka origjinë familjare nga Polena dhe Orgocka e Korçës, është shpallur “Qytetar Nderi” i Korçës dhe nderuar me “Emblemën e Artë”.

Intervista e plotë

Alfred Lela: Çdo takim me gazetarin Peter Lucas është një ngjarje më vete, jo vetëm për faktin që ai është një gazetar amerikan me origjinë shqiptare, por edhe pse ka shkruar tre libra për Shqipërinë dhe e ka vizituar Shqipërinë.... Ka qënë i pari gazetar pas Sulzberger, i cili ka qënë i fundit pas ardhjes në pushtet të Hoxhës që ka vizituar Shqipërinë. Një prej librave që Lucas ka shkruar është “Rrumpalla” dhe flet për ngjarjet për Shqipërinë e viteve ’80 në kohën e komunizmit, por edhe me vonë gjatë viteve ’90 kur komunizmi ra dhe një pjesë të viteve 2000.

E kam takuar Peterin, si çdo verë kur vizitoj Bostonin, në shtëpinë e tij në periferinë e Bostonit. Dhe kemi bërë një udhëtim në shtëpinë e tij me artefaktet, me fotot, dhe na ka treguar disa kujtime shumë interesante, pjesa më e madhe e të cilave lidhen me Shqipërinë. E ndjekim në këtë dokumentar të shkurtër nga Bostoni.

Peter Lucas: Kur më pyesin se çfarë do të thotë kjo, u them se do të thotë ‘të ngelesh si muti në shi’. Nuk dua të prish gojën, por sa herë më rritet mendja, më hipën vetja në qejf , shoh këtë thënie dhe kjo më kujton se jam një njeri i zakonshëm, që duhet të ndihet me fat që bën atë që bën në jetë. 

Alfred Lela: Dhe ju punoni këtu?

Peter Lucas: Po…e shihni hartën.

Alfred Lela: Harta e Shqipërisë. A mund të na tregoni se nga vini ju, familja juaj, në hartë?

Peter Lucas: Oh, në Korçë. Po. Nga Polena dhe Orgocka. Dhe kam një koleksion librash këtu, shumë nga librat e mi për Shqipërinë.

Alfred Lela: …librat tuaj janë edhe në shqip. Ju keni disa libra për Shqipërinë, tre besoj, tre janë.

Peter Lucas: Po. Rrumpalla, Balkan Cezar, dhe pastaj OSS. Rrumpalla ishte i pari. Qëndron edhe sot. Përshkruan Shqipërinë dhe ngritjen e ‘demokracisë’ ashtu siç ndodhi në të vërtetë. Nuk ka shumë libra që e bëjnë këtë, sepse ne e përjetuam personalisht, e dini, duke takuar Sali Berishën, e të tjera. Dhe pastaj shkruajta librin. Unë mendoj se libri është si një objekt koleksioni, sepse nuk do të ketë më libra të këtij lloji, ajo kohë ka ikur. Si Thethi, bie fjala. Kur shkova në Theth, ishte thjesht një fshat i vogël e i bukur.

Alfred Lela: Ç’mendim keni për ç’ka ndodhur në Theth kohët e fundit?

Peter Lucas: Mendoj se është turp. Thethi ishte një fshat shumë i bukur. Duhej ta kishin lënë ashtu. Të lejonin vendasit të jepnin shtëpitë me qira për alpinistë, për vizitorë, e kështu me radhë. Tani kam frikë se do të komercializohet aq shumë sa do të shkatërrojë karakterin e fshatit. Është për të ardhur keq, sepse një herë ndoqa gjurmët e Edith Durham që shkonin nga Boga në Theth, pastaj lart në Shkrel. Kjo ishte në vitin 1988. Ishte një vend i mrekullueshëm. Tani kam frikë të shkoj ta shoh. Nuk dua ta shoh në gjendjen që është sot. Cfarë ndodhi me kullën? Edhe kulla ku rrinim, me siguri është kthyer në hotel tani.

Alfred Lela: Dhe këtu shkruani editorialet tuaja?

Peter Lucas: Po.

Alfred Lela: Ju shkruani për Boston Herald. Këtu bëni punën tuaj. Vend i qetë e privat. Shkoni shpesh në Boston apo punoni më shumë këtu?

Peter Lucas: Mundohem të shkoj një herë në javë. Por koha është më e vlefshme këtu sesa duke bërë rrugën vajtje-ardhje. Trafiku është i tmerrshëm, kështu që bëj më shumë punë këtu. Këtu kam gjithçka – telefonin, kompjuterin.

Alfred Lela: Nuk ka më nevojë të jesh atje.

Peter Lucas: Është e vërtetë.

Alfred Lela: Keni shkruar gjë për Trump, Putinin?

Peter Lucas: Po punoj për të.

Alfred Lela: Po punoni për të. Ç’mendim keni për takimin?

Peter Lucas: Mendoj se ishte një zhgënjim për mbështetësit e Trump, sepse ai mirëpriti, nderoi një kriminel lufte si Putinin. Dhe kishte shpallur më herët se donte një armëpushim, e nëse nuk do ta merrte, do të kishte pasoja. Por nuk mori armëpushim, nuk mori asgjë. Dhe Putini iku i lumtur. Në fund, mendoj se Putini do të marrë çfarë do. Dhe mendoj se e gjora Ukrainë dhe Zelensky, jo.

Alfred Lela: Pra, ju e mbështesni Trump për gjithçka tjetër, por jo për këtë.

Peter Lucas: Mendoj se Trump ishte një president i shkëlqyer. Por ky zhvillim më surprizoi, dhe nuk besoj se është i pranueshëm për shumë nga mbështetësit e tij.

Alfred Lela: Kush është në atë fotografi atje?

Peter Lucas: Babai im është në të majtë. Dhe këta janë djemtë e rinj kur erdhën nga Shqipëria në fillim të viteve ’20.

Alfred Lela: A i dini emrat?

Peter Lucas: Po, babai im quhej Andon. Dhe djali në këmbë quhej Koço, besoj. Nuk i mbaj mend të tjerët. Ai në të djathtë është Koço.

Alfred Lela: Të veshur shumë bukur për vitet 1920, shumë elegantë.

Peter Lucas: Po, të gjithë punonin. Nuk kishte ndihmë sociale atëherë. Të gjithë punonin, formonin familje dhe jetonin “ëndrrën amerikane”.

Alfred Lela: Më keni thënë që xhaxhai juaj u kthye mbrapsht dhe...

Peter Lucas: Po, babai im dhe vëllai i tij erdhën së bashku. Ishin 13–14 vjeç, nga Orgocka. Shkuan nga Orgocka në Korçë, Korçë–Durrës, pastaj në Itali, Napoli–Boston. Të dy jetuan e punuan në Boston. Por vëllai i tim eti u lodh, për arsye që nuk i di, u mërzit dhe u kthye në Korçë. Nuk u kthye më kurrë në SHBA. Atje krijoi familje, pati dy djem dhe një vajzë. Të gjithë kanë vdekur tashmë. Dhe shpesh mendoj ç’do të kishte ndodhur sikur ai të kishte qëndruar këtu. Çfarë jete tjetër do të kishin pasur, në vend që të jetonin në Korçë nën komunizëm për gjithë ato vite të tmerrshme.

Alfred Lela: Kur u kthyet në fund të viteve ’80 në Orgockë, vendi prej nga vinte babai juaj, ç’mendim patët?

Peter Lucas: Kur shkova në Orgockë, u ngjitëm me mushka, me gomarë atje në mal. Dhe kur arrita, pashë përreth, nuk kishte mbetur asgjë. Ishte gjithçka e shkatërruar. Vetëm gurë dhe ndërtesa të rrënuara. Dhe thashë me vete: nuk e di si doli babai im prej këtu, por faleminderit Zotit që doli. Dhe ende e ndiej kështu, megjithëse kam qenë shumë herë në Shqipëri.

Alfred Lela: Çfarë ju bëri më shumë përshtypje në ato udhëtime të viteve ’80? Çfarë ju habiti më shumë te Shqipëria e asaj kohe?

Peter Lucas: Atëherë ishte një kulturë tjetër. Ishte një kulturë e klasës punëtore. Njerëzit kishin punë. Dhe ajo që më goditi ishte sa pak dinin për botën e jashtme. Sepse Hoxha e kishte izoluar vendin për 45 vjet. Nuk kishin asnjë ide ç’po ndodhte në Perëndim, e aq më pak në Shtetet e Bashkuara, përveç faktit që urrenin Luftën e Vietnamit. Disa më urrenin mua, sepse kisha qenë në Vietnam si gazetar. Dhe kur ra komunizmi dhe nisi të ngrihej ‘demokracia’, ata nuk kishin fare ide ç’ishte demokracia. Ishin shumë naivë politikisht, sepse nuk kishin asgjë për ta krahasuar, vetëm Hoxhën dhe shtetin policor komunist. Dhe besoj se nisën me këmbën e gabuar. Menduan se demokracia ishte të bëje para, të hapje një biznes dhe të vrisje armikun tënd. Dhe nuk patën as ndihmë nga Shtetet e Bashkuara për ta orientuar, për t’u mësuar se si të ndërtonin një demokraci.

Alfred Lela: Ju mendoni se nuk ndihmuan? Unë mendoj se në Shqipëri ekziston bindja se Amerika ndihmoi.

Peter Lucas: Nëse ndihmuan, nuk bënë një punë për të qenë. Sepse shiheni sot – është një shtet një partiak. Nuk kemi më dy parti.

Alfred Lela: Ju mendoni se Shqipëria tani tani është një parti-shtet?

Peter Lucas: Është si në Massachusetts. Këtu jemi të gjithë demokratë. Kështu është edhe në Shqipëri – socialistët drejtojnë gjithçka. Dhe pasi Saliu u mund, nuk ka më opozitë.

Alfred Lela: Kuptoj se nuk keni ndonjë vlerësim të madh për Edi Ramën, duke parë se thoni se ai drejton një parti-shtet. Çfarë mendoni për të?

Peter Lucas: Mendoj se ka qëndruar në pushtet shumë gjatë. Është koha për ndryshim. Duhet të vijnë njerëz më të rinj, me ide të reja. E vetmja ide e re në Shqipëri është bregdeti. Por as ajo nuk po shkon mirë. Është vetëm një modë kalimtare. Për më tepër, Shqipëria nuk duhet të mbështetet te të huajt, te turistët e të huajt për ekonominë. Duhet ta bëjë vetë. Zhvillimi i bregdetit, si në ishullin e Sazanit, duhej bërë nga shqiptarët, investitorë shqiptarë, jo nga Kushner, dhëndri i Trump, apo nga arabët. Ata nuk do të bëjnë kurrë gjë për Shqipërinë. Punët e vetme që do të marrin shqiptarët janë kamarierë dhe pastruese.

Alfred Lela: Kjo është hera e dytë që nuk jeni dakord me Trump në këtë intervistë të shkurtër.

Peter Lucas: Ndryshimi është se… kur Trump bën një marrëveshje, ai sjell diçka për vendin e vet. Kur shkon në Lindjen e Mesme dhe takon gjithë liderët arabë, sjell triliona dollarë investime në Amerikë. Çfarë merr Edi Rama nga këto investime të huaja në Shqipëri? A investojnë ata në biznese të tjera? Nuk besoj.

Alfred Lela: Mendoni se Trump do të bënte diçka për Shqipërinë, apo nuk e ka në mendje?

Peter Lucas: Mendoj se Shqipëria është jashtë itinerarit, apo jo?

Alfred Lela: Çfarë doni të thoni?

Peter Lucas: Dua të them që nuk është një çështje jetike për Shtetet e Bashkuara apo për administratën Trump, përveç, sigurisht, investimit për dhëndrin e tij, Jared Kushner. Kjo mund të ndihmojë në terma afatgjatë, por nuk mendoj kështu. Mund të jem gabim.

Alfred Lela: Ndoshta e dobishme për Ramën.

Peter Lucas: E dobishme për shumë politikanë. “Bakshish” është një fjalë turke?

Alfred Lela: Është një fjalë turke, por tashmë ka marrë shtetësi shqiptare.
Mund të na tregoni pjesën tjetër? E di që keni foto edhe në garazh, foto tuajat me njerëz të ndryshëm.

Peter Lucas: Po, do t’i shohim. Ka foto atje, ka edhe këtu. Nuk jam i sigurt për ato më poshtë.

Alfred Lela: Ky është bodrumi juaj. Ushtroheni ndopak?

Peter Lucas: Po, çdo ditë.

Alfred Lela: Ah, kjo është fotoja juaj me Sali Berishën.

Peter Lucas: Po, 1989, diçka e tillë.

Alfred Lela: Jo, më herët. A ishte president në atë kohë?

Peter Lucas: Jo më parë, ishte në fushatë.

Alfred Lela: Po, atëherë duhet të ketë qenë 1991. Dhe këtu jeni me Bill Clinton? Hillary.

Peter Lucas: Në Shtëpinë e Bardhë.

Peter Lucas: Ky është i riu Ted Kennedy dhe i riu Peter Lucas.

Alfred Lela: Ah, po, sepse ai ishte nga Massachusetts dhe ju e keni ndjekur… Sa kohë më parë ka qenë kjo?

Peter Lucas: Oh, shumë kohë më parë.

Alfred Lela: Kjo është në Senatin e Massachusetts?

Lucas: Po, në Massachusetts, në Senat.

Peter Lucas: Ky është Dukakis.

Alfred Lela: Ju keni qenë miq me Dukakis?

Peter Lucas: Po. Ne ishim më shumë kolegë, në fakt.

Alfred Lela: Ndoshta e këshillonit gjatë fushatës kur ai kandidoi…

Peter Lucas: Unë e ndoqa gjithë karrierën e tij. E kam mbuluar tërësisht edhe gjatë fushatës për president.

Alfred Lela: Ai kandidoi kundër George H. Ë. Bush dhe humbi. Dhe ju keni atë episodin kur ishit me të në… ishte Minneapolis?

Peter Lucas: Jo, ishim në Atlanta kur po merrte nominimin për President në 1988. Më thirri të isha në dhomë me të për ta parë në televizion, sepse natën para nominimit nuk duhej të ishte askush tjetër. Pra, ishim unë, George Kurian (kryetari i Kongresit të Massachusetts), Mike Dukakis, dhe unë. Guvernatorja e Teksasit po e propozonte për president, mbajti një fjalim të fuqishëm, të gjithë brohorisnin. Ishte një nga ato momente të mrekullueshme – Dukakis po nominohej për president të Shteteve të Bashkuara.

Alfred Lela: Dhe ju i thatë diçka shumë interesante.

Peter Lucas: Po, George Kurian, kryetari, ishte armeno-amerikan. Ai ndaloi, hodhi sytë përreth dhe tha: “Shikoni! Ja ku jemi: një armeno-amerikan, një shqiptaro-amerikan dhe një greko-amerikan – dhe njëri prej nesh po kandidon për president të Shteteve të Bashkuara. Çfarë vendi i madh!”

Alfred Lela: Dhe vërtet është i tillë.

Peter Lucas: Është e vërtetë.

Alfred Lela: Këta janë postera nga Shqipëria. Kjo duket si Pogradeci, kjo është kopertina e librit Caesari i Ballkanit. Dhe kjo është nga filmi i famshëm Casablanca.

Peter Lucas: Jimmy Carter, John Kerry.

Alfred Lela: Pra, këtu jeni me Jimmy Carter, këtu me John Kerry, ish-sekretarin e Shtetit. Një Hillary e re.

Alfred Lela: Ju dhe Hillary. Ç’mendim keni për Hillary sot?

Peter Lucas: Nuk është e njëjta grua që njoha.

Alfred Lela: Çfarë doni të thoni?

Peter Lucas: Kur e takova për herë të parë, ishte një grua e re, e bukur, bashkëshorte e pafajshme e një guvernatori. Tani është një ikonë politike. Është ndryshe.

Alfred Lela: Ky është Kennedy.

Peter Lucas: Po, Kennedy.

Alfred Lela: Edhe ky është Kennedy.

Peter Lucas: Kjo është një copë avioni.

Alfred Lela: Ah po, kjo është shumë interesante. Ky është avioni që ju shkuat e zbuluat dhe u bë pjesë e librit tuaj.

Peter Lucas: Është një pjesë e avionit amerikan që u rrëzua në Shqipëri në vitin 1944. Në bord ishin 32 amerikanë, 16 infermiere dhe 16 teknikë mjekësorë. U shpëtuan fillimisht nga komunistët dhe më vonë nga OSS-ja. Kjo është një copë e avionit që morëm nga fshati ku u rrëzua.

Alfred Lela: Ju shkuat atje me Edi Kurtezin, besoj?

Peter Lucas: Po, me Edi Kurtezin. Kur shkuam në fshat, njerëzit kishin copa të avionit – si krahët psh në çatitë e tyre. Brenda një shtëpie kishin futur një nga ulëset e avionit përpara televizorit, si kolltuk.

Alfred Lela: Dhe kjo është kopertina e librit që flet për avionin, apo jo?

Peter Lucas: Po.

Alfred Lela: Dhe këtu jeni ushtar në Gjermani më 1955. Pastaj shkuat në Vietnam si gazetar apo si ushtar?

Peter Lucas: Si gazetar. Në vitin 1967.

Alfred Lela: Dhe ju, si shqiptaro-amerikan, ishit në anën amerikane, ndërsa Shqipëria ishte me Vietnamin komunist.

Lucas: Si quhet ai shkrimtari i shquar shqiptar?

Lela: Ismail Kadare

Peter Lucas: Ismail Kadare. Kur e takova, folëm për këtë. Në vitin 1967 unë isha në Vietnam të Jugut, duke mbuluar luftën për gazetat e Bostonit, ndërsa ai ishte në Hanoi në Vietnam të Veriut, duke raportuar për gazetat shqiptare. Pra, ishim të dy në Vietnam në të njëjtën kohë. Dhe u bëmë miq.

Alfred Lela: Dhe këto janë portrete familjare.

Peter Lucas: Po. Ky është çmimi im nga Bashkia Korçë.

Alfred Lela: Ah, “Emblema e Artë” – Krenaria e Bashkisë Korçë.

Peter Lucas: Më bënë qytetar nderi të Korçës kur vendosëm monumentin atje.

Alfred Lela: Është mirë të kemi një shqiptaro-amerikan si ju, sepse një qytet tjetër në Shqipëri nderoi Charles McGonigalin e famshëm.

Peter Lucas: Oh, Krisht! Është ende në burg?

Alfred Lela: Po.