Një Vajzë, Ndryshe, Një Djalë

nga Martin Taka

“Pasi u ktheva përsëri në shkollë, të gjithë vështruan shenjat që kisha në trup, ku ‘artisti’ ishte babai im”. Kështu shprehet Emili, një  vajzë 20 vjeçare e cila nuk ka patur një adoleshencë aq të qetë. Kur ajo ndodhej në vitin e parë të gjimnazit, Emili filloi të shoqërohej me një djalë i cili banonte pranë lagjes së saj. Pas një fare kohe që të dy shoqëroheshin bashkë, familja e Emilisë zbuloi lidhjen e fshehtë të vajzë së tyre. Pa u menduar dy herë babai i Emilisë u konfliktua me familjen e djalit që donte vajzën e tij, një përleshje që u bë objekt bisede i qytezës së tyre të vogël. Prej asaj dite asgjë nuk ishte më njësoj për Emilinë. Ajo filloi të mbyllet në vetvete dhe të mos dalë më nga katër muret e shtëpisë. Jo vetëm kaq, por dhe telefoni iu ndalua ta përdorte nga babai. E dëshpëruar nga kjo, Emili vendosi që të kontaktonte përsëri djalin që ajo pëlqente. Filluan përsëri të komunikonin fshehurazi, por babai përsëri e zbuloi, dhe kësaj rradhe ai ushtroi dhunë ndaj vajzën e tij, jo më ndaj familjes së djalit.

Kjo nuk është një histori e shkëputur në Shqipërinë e viteve 2020, ku ende forma sunduese e familjes është ajo patriarkale, ku burri dhe babai “sundon”. I ashtuquajturi “burri i familjes” i ushtron kontrollet mbi fëmijët, kryesisht vajzat, që në moshë të re. Standardi tipik i shoqërisë shqiptare është vajza që nuk lejohet që të ketë të dashur; është e pamundur të përceptohet nga familja dhe babai, se edhe ajo ka nevojë për të zhvilluar ëndrrat, dëshirat, dhe nevojat e saj për jetë sociale dhe intime. Psikoterapistja Sonila Meçaj  thot se shoqëria shqiptare është një shoqëri patriarkale me tipare të theksuara maskiliste, e shtypur nga izolimi i ndjenjave brenda individit dhe familjes si pasojë e komunizmit.

Për shumë familjet shqiptare vajza shihet ende si nderi i shtëpisë; ajo nuk ka të drejtë të krijojë ndjenja për dikë në moshë të re, pasi për prindërit shqiptarë më shumë rëndësi ka se çfarë thojnë njerëzit e tjerë sesa dëshirat dhe lumturia e vajzës së tyre. Vajza ‘turpëron’ në momentin që krijon një lidhje me një djalë, kurse e kundërta ndodh me rastin e djalit. A vjen kjo për shkak të patriarkalitetit të theksuar në shoqërinë shqiptare duke menduar se vajzat prishin figurën e një familje të shëndetshme, dhe pa asnjë njollë turpi e nderi, kurse djemtë tregojnë virilitet dhe e përforcojnë atë?

Sipas znj Meçaj, “Familja shqiptare vazhdon ende ta shohë dashurinë si ndjenjë që lidhet vetëm me institucionin e martesës dhe si një ndjenjë nga e cila vajzat duhet të mbrohen pasi përbën rrezik. Ky rrezik vjen i ushqyer nga roli po aq shoqëror që i është veshur djalit dhe burrit, aty ku  vajzë e ndershme dhe e denjë për tu martuar është ajo që ka pak ose asnjë  marrëdhënie dashurie kurse burrë është ai që është i zoti të gjejë partnere dhe mundësisht edhe kur është i martuar të vazhdoje të ketë sukses me marrëdhëniet romantike seksuale.”

Duke qenë se mass media më komunikuese në Shqipërinë “e thellë”, ku mund të mos arrijnë dot inisiativat e shoqërisë civile, roli i medias mbetet parësor.

Ka patur ndër vite edhe nisma mediash që po luftojnë standardet e dyfishta gjinore në shoqërinë shqiptare. Në vitin 2019, Tirana Hub ndërmori një fushatë në mediat sociale të quajtur 'Njihe! Raportoje!' që synonte të kundërshtonte paraqitjet stereotipike dhe seksiste të grave në mediat shqiptare dhe reklamat. Kjo fushatë mblodhi reklama dhe artikuj nga të gjitha mediat në Shqipëri dhe krijoi galeri alternative ku mesazhet seksiste u zëvendësuan me mesazhe që promovojnë barazinë. Ndërkohë, AMA (Autoriteti i Mediave Audiovizive) ka ndryshuar Kodin e Transmetimit për Mediat Audiovizive në Shqipëri duke përfshirë një kapitull të dedikuar për barazinë gjinore dhe mosdiskriminimin, me qëllim përmirësimin e portretizimit të grave dhe vajzave në media dhe kapërcimin e stereotipeve. Gjithashtu, lëvizja "Zërat e të Rinjve" ka zbuluar përmes një studimi se stereotipet gjinore dhe përfaqësimi i roleve tradicionale gjinore në media rrisin rrezikun e dhunës, veçanërisht ndaj grave.

Megjithatë, ndërsa këto nisma punojnë për ndryshim, shumë vajza si Sara vazhdojnë të përballen me standarde të dyfishta në familjet e tyre. Edhe Sarës, familja i kishte vënë një “dysheme” moshe për dashurinë. Sipas prindërve të Sarës, “nuk mund të kesh të dashur pa mbaruar shkollën e lartë pasi je e papjekur në periudhën e adoleshencës.” Më thoshin se “jam e vogël, jam gocë dhe është turp, kurse vëllai im që ndodhet në vitin e dytë të gjimnazit ka patur dy të dashura dhe prindërit e mi e dinë këtë gjë. Dhe e bukura është së babi i thotë vëllait: ’përse nuk i bën  tre!’”, rrëfen Sara.

“Këto raste, jo vetëm që i bëjnë vajzat të mos ndajnë më me familjarët, të mos kërkojnë ndihmë në rast nevoje dhe rreziku. Mbi të gjitha ato i mveshin vajzave një ndjenjë të thellë faji për faktin që janë, ekzistojnë dhe që kanë ndjenja. Unë mendoj se reagimi i familjes patriarkale është i ndryshëm kur vjen puna te djemtë dhe vajzat për sa i takon gabimit, shkeljes së rregullave dhe moralit. Por në thelb, qëndrimi që shfaqin ndaj ndjenjës se dashurisë është njësoj problematik ndaj të dy palëve”- shpjegon më tej znj.Mecaj.

Ndërkohë që këto standarde të dëmshme të dyfishta vazhdojnë të ekzistojnë në shumë familje shqiptare, disa nisma po punojnë aktivisht për të transformuar këto qëndrime. Iniciativa e të Rinjve (Young Men Initiative), që vepron në Shqipëri që nga viti 2013, ka krijuar klube në shkolla të mesme në të gjithë vendin. Këto klube përfshijnë si djem ashtu edhe vajza, duke krijuar hapësira ku adoleshentët diskutojnë dhe sfidojnë pritshmëritë tradicionale gjinore.

Sipas platformës Innovation in Politics Institute, kjo nismë i ka shtrirë aktivitetet e saj duke përfshirë rreth 28,500 të rinj nga Kosova, Serbia, Bosnja dhe Shqipëria për të krijuar norma gjinore të qëndrueshme, jo-patriarkale dhe të harmonizuara. Programi fokusohet në ndihmën e djemve për të kuptuar pasojat e dëmshme të normave patriarkale të përhapura, dhe i inkurajon të reflektojnë mbi rolin e tyre dhe të bëhen aktivë në promovimin e barazisë gjinore midis moshatarëve të tyre.

Gjithashtu, në kuadër të Strategjisë Kombëtare për Barazinë Gjinore 2021-2030, qeveria shqiptare, në bashkëpunim me UN Ëomen dhe UNDP Albania, po zbaton politika dhe programe që synojnë angazhimin e burrave dhe djemve kundër praktikave të dëmshme, duke krijuar një qasje të re që trajton problemin nga të dyja anët dhe përfshin si meshkujt ashtu edhe femrat në diskutimin për barazinë gjinore.

Këto inisiativa janë shembuj të mirë për të filluar, por impakti i gjërë social akoma nuk ndjehet. Transformimi i një shoqërie është i ngadaltë e kërkon më shumë resurse e vëmendje, mediatike, institucionale e burimore.

Por, beteja për t’u rebeluar ndaj realitetit patriarkal, është si e djemve dhe e vetë vajzave. Një e tillë është edhe Fjona, një vajzë 21 vjecare e cila vitet e fundit ka dalë kundra mentalitetit të prapambetur të familjes së saj. Fjona nisi të përballej me prindërit, kur atyre nuk u pëlqeu fakti që dhe ajo të ketë një të dashur. “Më thoshin të përqëndrohesha te shkolla dhe të rritesha dhe pak pasi kam kohë për romanticitete, por mua nuk më interesonte se çfarë thoshin ata. Normalisht që u dola kundra për njeriun që unë pëlqeja, dhe kam patur debate të ashpra me babain tim. Për të, vajza nuk duhet të ketë lidhje romantike deri kur të jetë e rritur mjaftueshëm”, shprehet Fiona.

Edhe pse nuk ndoqa studimet e larta universitare direkt pasi përfundova gjimnazin, u largova nga familja ime së bashku me të dashurin tim. Zgjodhëm të shkojmë në Tiranë dhe të jetojmë atje. Gjetëm një shtëpi të vogël afër Fakultetit ku unë do të studioja në të ardhmen për të paktën tre vite. Sigurisht që familjarët u alarmuan në fillim për këtë gjë, por ishtë shumë vonë”-tregon e lumtur ajo. “Tashmë kam filluar të flas përsëri me familjarët dhe situata është qetësuar. Babai im e ka pranuar faktin se kam një të dashur dhe se bashkëjetoj me të larg tyre. Duhet të luftosh për gjërat që me të vërtet i dëshiron në këtë jetë.”

Shënime:

-Emrat e vajzave në artikull janë ndryshuar për t’i mbrojtur nga identifikimi.

-“Young Men Initiative” u kontaktua për këtë artikull, por deri në momentin e botimit nuk kishim një përgjigje.

-Për pjesën kërkimore të këtij artikulli, ëshët kërkuar ndihmë nga AI.