Nga korrupsioni te kodimi: Shqipëria e udhëhequr nga AI, vizion apo utopi dixhitale?

Një artikull i botuar nga “The Jerusalem Post” shkruan se Shqipëria po eksploron një vizion të pazakontë për qeverisjen: përdorimin e inteligjencës artificiale për të drejtuar ministritë qeveritare.

Artikulli analizon propozimin e kryeministrit Edi Rama dhe shqyrton implikimet filozofike, teknologjike dhe demokratike të një eksperimentimi të tillë, duke vënë në fokus sfidat e korrupsionit, rolin e qytetarëve dhe të ardhmen e institucioneve në një shtet post-njerëzor.

Artikulli i plotë:

Në një kohë kur besimi publik tek udhëheqësit po gërryhet, Shqipëria ka zbuluar një vizion që tingëllon më shumë si një propozim nga departamenti i shkencave kompjuterike të Stanfordit sesa nga korridoret e Tiranës, për t'u bërë vendi i parë ku ministritë qeveritare drejtohen nga inteligjenca artificiale.

Kryeministri Edi Rama sugjeron, gjysmë me shaka, por edhe gjysmë seriozisht, që portofolet e qeverisjes mund t'u besohen algoritmeve, funksionarëve të palodhur që nuk kërkojnë pagë, nuk kanë ambicie dhe, më e rëndësishmja, nuk mund të fusin zarfa në xhepat e xhaketave.

Ky vizion buron nga një plagë shumë lokale: dekada korrupsioni, nepotizmi, patronazhi dhe rrjete të ngulitura politike. Nëse qeniet njerëzore kanë dështuar, ndoshta makinat mund të kenë sukses. Mbështetësit imagjinojnë një realitet steril, pothuajse antiseptik: asnjë favor, asnjë marrëveshje të fshehtë, asnjë kushëri që duhet të fitojë tenderin. Algoritmi, ndryshe nga ministri, nuk kërkon vota; ai kërkon formula që japin rezultate.

Cili është burimi i korrupsionit?

Megjithatë, këtu lind pyetja më e thellë: A është korrupsioni thjesht shuma e akteve individuale, apo është një sistem i tërë shoqëror i ngulitur në historinë politike të një kombi? Edhe nëse një ministër i inteligjencës artificiale do të vepronte me efikasitet të përsosur, kush do të vendoste për prioritetet? Kush do të vendoste parametrat?

Në fund të fundit, pas çdo rreshti kodi qëndron një programues njerëzor, me interesa, me botëkuptime, me paragjykime. Në këtë kuptim, algoritmi nuk është një orakull i pakorruptueshëm, por më tepër një pasqyrë dixhitale që pasqyron mendjen e krijuesit të tij.

Për të kuptuar eksperimentin shqiptar, mund të drejtohemi te idetë e Curtis Yarvin, teknologut politik kontrovers i cili vite më parë propozoi drejtimin e një vendi si një firmë teknologjike. Për të, një shtet nuk është një fushë beteje ideologjike, por një sistem operativ, një CEO me autoritet absolut, një bord drejtorësh për mbikëqyrje dhe qytetarët si klientë që presin shërbim cilësor. Jo një parlament i zhurmshëm apo grindje të pafundme partiake - vetëm efikasitet i përmirësuar korporativ.

Vizioni shqiptar si eksperiment filozofik

Shqipëria, në disa mënyra, e shtyn këtë logjikë më tej: jo vetëm një "shtet fillestar", por një shtet ku disa drejtues nuk janë më njerëz fare, vetëm kod. Një algoritëm si zëvendësministër, apo edhe si CEO në detyrë. Tingëllon si një kërcim drejt efikasitetit, por edhe një kërcim në rrezik të paeksploruar. Nëse shteti është një kompani dhe drejtuesit janë makina, atëherë kush e zotëron të drejtën e autorit për kodin? Kush i kontrollon serverat? Kush i mban çelësat kryesorë të qeverisjes?

Dikush mund ta imagjinojë Shqipërinë si një startup të guximshëm gjeopolitik, një vend të vogël që përpiqet të kapërcejë kufizimet e historisë dhe gjeografisë përmes revolucionit teknologjik. Megjithatë, siç e di çdo startup, shkallëzimi është i rrezikshëm. Nëse algoritmi dështon, dështimi nuk është personal, por sistemik, dhe në një shtet, dështimi sistemik mund të jetë katastrofik.

Vizioni shqiptar nuk është thjesht një eksperiment teknologjik. Është një eksperiment filozofik, që shqyrton vetë natyrën e qeverisjes. A dëshirojmë vërtet të transferojmë levat e pushtetit nga njeriu te post-njeriu? A është kjo rruga drejt shpëtimit demokratik, apo shpati rrëshqitës drejt diktaturës dixhitale, ku qytetarët nuk zgjedhin më udhëheqës, por shkarkojnë versionin më të fundit të softuerit të qeverisjes?

Në fund të fundit, përgjigjja nuk do të gjendet në vetë algoritmin, por në shoqërinë që zgjedh se si ta përdorë atë. Ndoshta pyetja e vërtetë nuk ka qenë kurrë kush ulet në karrigen e ministrit, por si i projektojmë institucionet në mënyrë që, pavarësisht se kush ulet atje, ato duhet t'i shërbejnë publikut. Me sa duket, Shqipëria thjesht e ka vendosur këtë çështje drejtpërdrejt në tryezën e së ardhmes.