Paqja Fiskale në Shqipëri: Një marrëveshje e rrezikshme me të kaluarën

Qeveria shqiptare ka propozuar një tjetër “Paqe Fiskale”, e cila synon faljen e detyrimeve tatimore, gjobave dhe kamatëvonesave për borxhe të krijuara më shumë se 10 vite më parë dhe gjithashtu edhe faljen e disa detyrimeve tatimore më pak se 10 vite sipas një formule që nuk kemi informacion si është ndërtuar!

Kjo nismë paraqitet si një mënyrë për të “rifilluar marrëdhëniet me biznesin”, por historia dhe praktikat e mëparshme tregojnë se efektet e saj janë më shumë negative sesa pozitive.​

Historiku i Amnistive Tatimore në Shqipëri

Që nga viti 2009, Shqipëria ka zbatuar të paktën gjashtë masa faljeje ose amnistie fiskale në 2009, 2011, 2014, 2015, 2019, dhe propozime të përsëritura në 2021, 2023 dhe tani në 2025.

Të gjitha këto masa janë ndërmarrë në periudha zgjedhore, duke ngritur dyshime për përdorimin e tyre si mjete politike për përfitime afatshkurtra.

Për shembull, në vitin 2009, ndërsa vendi përgatitej për zgjedhjet parlamentare, u propozua legalizimi i kapitalit të padeklaruar.

Në vitin 2011, përpara zgjedhjeve vendore, u falën gjoba dhe kamatëvonesa për tatimpaguesit që paguanin principalin. Kjo praktikë është përsëritur në mënyrë të vazhdueshme, duke e kthyer faljen fiskale në një normë, jo në një përjashtim.​

Efektet Negative të Amnistive Tatimore

Amnistitë e përsëritura kanë pasur ndikime të shumta negative në sistemin fiskal të vendit. Sipas të dhënave të publikuara, mbi 40% e borxheve të fshira gjatë periudhës 2015-2019 i përkisnin subjekteve joaktive ose atyre që operonin në mënyrë informale.

Kjo tregon se përfituesit kryesorë nuk ishin bizneset e vogla aktive apo në vështirësi reale, por entitete që kishin shmangur qëllimisht sistemin. Kjo ka çuar në një gërryerje të moralitetit tatimor, duke krijuar një sjellje të pritshme ku korrektësia fiskale shihet si një barrë që në një moment të dytë do të kompensohet me një amnisti.​

Për më tepër, këto masa kanë dëmtuar etikën tatimore dhe kanë gërryer moralin e paguesve të rregullt. Sot, në vend që korrektësia të jetë normë, vonesa dhe shmangia perceptohen si “strategji të zgjuara” që herët a vonë do shpërblehen me ndonjë falje.​

Në krahasim me vendet e rajonit, Shqipëria dallon për frekuencën dhe informalitetin e këtyre nismave. Kosova dhe Maqedonia e Veriut, për shembull, kanë aplikuar vetëm një falje fiskale në një dekadë, të lidhura ngushtë me reforma strukturore dhe me kushte të qarta për rritje të transparencës dhe efikasitetit administrativ.

Në Shqipëri, “paqet fiskale” janë kthyer në një mjet të zakonshëm për të menaxhuar pasojat e dobësisë së administratës tatimore dhe për të shmangur përballjen me sfidat reale të modernizimit dhe digjitalizimit të sistemit tatimor.

Ndryshe nga vendet e rajonit që kanë aplikuar herë pas here falje të kufizuara për detyrime tatimore, në Shqipëri vërehet një tendencë drejt amnistive pasurore, të cilat synojnë legalizimin e kapitalit të padeklaruar, duke krijuar rrezik për ligjshmërinë dhe barazinë fiskale.

Përtej argumentit moral dhe historik, ka dhe një problem edukativ. Faljet e shpeshta përkthehen në çedukim fiskal sistemik. Siç përmendet shpesh në literatura ekonomike dhe psikologjike, “1 vit çedukim kërkon 10 vite edukim për t’u kthyer në pikën zero”. Në këtë kuptim, çdo falje e pamenduar jo vetëm që nuk zgjidh një problem, por e ngulit atë më thellë në ndërgjegjen kolektive si normë.

Kritikat Ndërkombëtare dhe Rreziqet e Pastrimit të Parave

Organizatat ndërkombëtare kanë shprehur shqetësime serioze për këto masa. Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) ka deklaruar se Shqipëria nuk i përmbush kushtet për realizimin e amnistisë fiskale të propozuar nga qeveria, duke theksuar se amnistia favorizon shmangësit e mëdhenj të taksave dhe mund të konsiderohet si një kartë “dalje nga burgu” për ta. FMN rekomandon ndryshimin e amnistisë në një program deklarimi vullnetar, që detyron pagesën e të gjitha tatimeve të shmangura ndër vite.

Gjithashtu, Bashkimi Evropian ka paralajmëruar se miratimi i një amnistie tatimore dhe penale kundër rekomandimeve të BE-së dhe Moneyval rrezikon përparimin në luftën kundër pastrimit të parave dhe luftën kundër pastrimit të parave.

Përfundim: Nevoja për Drejtësi Fiskale

Në përfundim, nismat e tilla nuk duhet të shihen si “paqësim” i marrëdhënieve me biznesin, por si një dorëzim institucional përballë informalitetit që është toleruar për dekada. Një sistem tatimor i drejtë nuk ndërtohet mbi falje të përhershme, por mbi rregull, parashikueshmëri, edukim fiskal dhe administrim dhe institucione të besueshme.

Shqipëria ka nevojë për një pakt për drejtësi fiskale, jo për një “paqe” të njëanshme që cënon themelet e shtetit ligjor dhe ekonomisë së tregut. Fundja, po ata që kanë paguar rregullist dhe në kohë, a do të përfitojnë ndonjë bonus a shpërblim për të qenit korrekt?! E ky është vetë thelbi i debatit profesional!/ Monitor