Studimi për ekstremizmin në Shqipëri/ Nga Mesila Doda ‘e çamëve’ te Vangjel Dule ‘i grekëve’

Një studim mbi rritjen e ekstremizmit të djathtë në Europë ka përfshirë edhe Shqipërinë. I mbështetur nga ‘Hope not Hate Charitable Trust’, ‘Amadeu Antoni Stiftung’  dhe ‘Expo Foundation’, studimi është kryer nga një radhë emrash të botës universitare (Universiteti i Parisit, Birminghamit, Pragës etj) dhe shoqërisë civile europiane. ‘Gjendja e urrejtjes’ titullohet studimi, kapitullin për Shqipërinë të të cilit e ka shkruar Fabio Bego. Aty listohen, jo vetëm prirjet e forcave të ekstremit të djathtë në Shqipëri, por edhe individë që u mëshojnë teorive konspiracioniste. Në listën e ‘ekstremistëve’ hyjnë që nga Kreshnik Spahiu i AKZ dhe deri te Mesila Doda e PDIU. Një emër, pak ose  aspak i panjohur, është edhe Pozicioni i Tretë Shqiptar, një grup haptazi fashist që është kundër feve abrahamike, kthimit në paganizëm etj.  

 

Autor: Fabio Bego

E djathta ekstreme është e përhapur në diskursin politik shqiptar në forma të ndryshme. Disa parti që zyrtarisht përqafojnë pozicione pro BE-së dhe pro-demokracisë gjithashtu promovojnë pretendime irredentiste dhe/ose kundërshtuese identitare dhe autonomiste. Organizatat politike si “Balli Kombëtar”, “Partia e Legalitet” dhe “Aleanca Kuq e Zi”, mbështesin bashkimin e Shqipërisë me territoret e banuara nga shqiptarët në Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Malin e Zi dhe Greqi. “Partia për Drejtësi, Integrim dhe Unitet” është partia për njohjen e të drejtave kombëtare dhe pronësore të myslimanëve shqiptarë (Çamët) të cilët u dëbuan nga Greqia në fund të Luftës II Botërore. Ata po ashtu mbështesin bashkimin e tokave shqiptare në Ballkan. Parti të tilla si “Partia Bashkimi për të Drejtat e Njeriut” (dhe organizata të tjera më të vogla) mbështesin njohjen e të drejtave kombëtare dhe të drejtën e vetë-administrimit të pakicës greke në Shqipëri. Të gjitha partitë e lartpërmendura kanë pak hapësirë në Parlament, por ato ndonjëherë janë efektive në ndezjen e debatit publik.

Një grup haptazi fashist i quajtur “Pozicioni i Tretë Shqiptar" (ATP) u themelua në 5 maj 2019. Grupi, anëtarët e të cilit mbeten anonimë, mbajnë Julius Evola-n si frymëzim filozofik dhe ndjekin traditën e lëvizjeve të “Pozitës së Tretë”. ATP mbron racizmin, shfuqizimin e demokracisë, refuzimin e feve Abrahamike dhe kthimin në paganizëm dhe traditat e tjera të supozuara të vjetra shqiptare. Ata përdorin simbole të ndryshme të marra nga imazhet më interesante dhe nacionaliste duke i kombinuar midis një stili DIY dhe prirjeve në modë. Shumica  e materialeve të tyre janë në shqip dhe në anglisht, duke treguar ambicjen për të arritur audiencë ndërkombëtare. Deri më tani, aktivitetet e tyre duket se kanë kaluar pa u vënë re. Përveç një interviste që ata kanë bërë me Patrick Siegeman në podcast Surviving Weimerika në mars, 2020, dhe një artikull i botuar në portalin polak të djathtë ekstrem nacionalista.pl më 21 shtator 2020, ka pak informacion rreth tyre në burime të tjera, madje as në shqip.

Vëzhgimi i medias sociale tregon se në Shqipëri ka shumë individë, të cilët nuk janë domosdoshmërisht të lidhur me partitë politike, të cilët mbështesin hapur ideologjitë fashiste. Disa prej tyre, mund të jenë përpjekur të formojnë grupe politike, si ata që drejtojnë llogarinë në Instagram “Lëvizja Pan-Shqiptare”. Simbolet dhe diskurset nazifashiste shpesh vendosen në nënkultura të tilla si qarqet e mbështetësve të skuadrave të Futbollit, por jo vetëm prej tyre.

Vitet e fundit, ideologjia fashiste në Shqipëri është përhapur falë racizmit endemik (kundër të gjithë zezakëve ose "ciganëve" [jevgj] - përcaktime që etiketojnë të gjithë ata që kanë lëkurë më të errët), anti-komunizmit ekstrem dhe revizionizmit historik. Është e rëndësishme të sqarohet se racizmi mund të karakterizojë individë që do të votonin për partive të djathta ose të majta.

Diaspora gjithashtu ka një rol udhëheqës në bërjen e ideve të ekstremit të djathtë të pranueshme në diskursin kryesor politik. Kreu i "Aleancës Kuq e Zi", Kreshnik Spahiu, mbështeti kandidaturën e një italo-shqiptari i cili përfaqësoi “Lega Nord” në zgjedhjet lokale italiane në gusht 2020.

“Lega” është e njohur për propagandën e fortë kundër refugjatëve dhe prirjet ksenofobe dhe raciste të disa anëtarëve të partisë. Mbështetësit shqiptaro-amerikanë të presidentit Trump kanë ndarë përmbajtje raciste, anti-myslimane, anti-BLM dhe përmbajtje të tjera ksenofobike në mediat sociale. Këto të fundit nuk janë parë vetëm nga shqiptarët që jetojnë në SHBA (të cilët në shumë raste mund të votojnë edhe në Shqipëri), por edhe nga shqiptarët që jetojnë në Shqipëri dhe në shtete të tjera ballkanike.

Prania e refugjatëve në Shqipëri ka shkaktuar intolerancë dhe gjuhë urrejtjeje kundër tyre. Në fillim të përmbledhjes së vitit 2020, tensionet u rritën midis emigrantëve që jetonin në ambientet e pritjes së Babrru në periferi të Tiranës dhe popullsisë lokale, të cilët akuzuan emigrantët për vjedhjen e shtëpive të tyre. Media i raportoi ngjarjet me tone kontrastuese. Kanali i lajmeve, përgjithësisht pro partisë Demokratike (partia kryesore e opozitës), ABC Neës mbivlerësoi rreziqet që dyshohet se paraqesin emigrantët për popullsinë lokale. Ndërsa kanali Top Channel pro Partisë Socialiste (që qeveris vendin) përdori tone më keqardhëse ndaj emigrantëve. Komentet në faqet e internetit përmbajnë tone shumë të forta raciste dhe ksenofobe.

Organizatat kryesore të së djathtës ekstreme

Ju lutemi vini re: Me përjashtim të ATP që përbëhet nga një grup i vogël njerëzish, partitë e renditura më poshtë nuk janë haptas të ekstremit të djathtë në një kuptim konvencional euro- perëndimor, domethënë, ata nuk mbështesin as elementët nazistë dhe as fashistët në programet e tyre. Ato janë me tone të forta nacionaliste dhe ndonjëherë mund të tregojnë prirje të ekstremit të djathtë, veçanërisht në kontekstin e marrëdhënies midis shqiptarëve dhe fqinjëve të tyre dhe në pozicionet e tyre kundrejt së shkuarës komuniste.

 

Emri    Ideologjia

Balli Kombëtar          E djathta radikale/ Identitare/ Irredentiste/ Nacionaliste/ Anti-komuniste

Lëvizja e Legalitetit  E djathta radikale/ Monarkiste/ Identitare/ Anti-komuniste

PDIU                           Identitare/ Nacionaliste/ Irredentiste/ Autonomiste/ Lufta për njohjen e të drejtave të myslimanëve shqiptarë në Greqi

Aleanca Kuq e Zi       Identitare/ Irredentiste/ Nacionaliste e ekstremit të djathtë

PBDNJ                         Identitare/irredentiste greke/ Autonomiste/ Mbrojtje e të drejtave të grekëve në Shqipëri/Ortodoksia

Pozicioni i Tretë Shqiptar Fashizmi/ Racizmi/ Paganizmi/ Nacionalizmi ekstrem

 

Deputetët e së djathtës ekstreme 

Legjislatura                                       Partia                                               Numri

 

Kuvendi Kombëtar                          Balli Kombëtar                                      2

                                                    PDIU                                                    3

                                                    PBDNJ                                                  1 (dorëhequr)

 

Më ndikuesit në medin sociale

Shënim: Këtu është ndjekur e njëjta linjë mendimi si më lart. M përjashtim të ATP, e cila drejtohet në mënyrë anonime, personat e listuar më poshtë nuk i përkrahin hapur ideologjitë naziste ose fashiste. Megjithatë ata shfaqin ndjenja të forta nacionaliste që shtyhen në disa raste nga qëndrimet e forta anti-komuniste dhe teoritë konspirative që anojnë nga racizmi, ksenofobia dhe anti-semitizmi. 

 

Emri           Platforma             Ndjekësit/Pëlqimet

Kreshink Spahiu            Facebook              <72000

Mesila Doda                   Facebook              <36000

Alfred Cako                    Facebook               <13000

Ekrem Spahiu                 Facebook               <4800

Albanian Third Position Facebook/Instagram/WordPress <1000

Xhafer Sadiku                 Facebook                  <800

 

Narrativat kyçe

Narrativat (ligjërimi) i së djathtës ekstreme varion në varësi të kontekstit poltik shoqëror dhe fetar të secilit person. Qyshkur BE ka shenjuar politikat për njohjen dhe pomovimin e bashkësive rome dhe LGBTQ si kusht për integrimin e Shqipërisë , figurat publike kanë filluar të përodrin një gjumë politikisht më korrekte, ndaj ndryshe nga e kaluara, ata përmbahen nga eksternalizimi i ndjenjave homofobike. Sidoqoftë, sulmet verbale ndaj komunitetit LGBTQ, vlerave dhe mënyrave të jetesës së tyre, ende vazhdojnë të kryhen nga individë në mediat sociale, dhe romët shikohen nga shumica e shqiptarëve si të ndarë nga fibra kulturore dhe politike kombëtare.

Në kontekstin e tendencave nacionaliste/irredentiste, fjalimet ksenofobike dhe raciste përdoren shumë për të përshkruar serbët, malazezët dhe sllavët në përgjithësi, si dhe grekët. Irredentizmi shqiptar bazohet në mitin e autoktonisë shqiptare në kundërshtim me grekët dhe sllavët që konsiderohen si barbarë, pushtues dhe si një kërcënim jetësor për popullin shqiptar. Këto rrëfime datojnë që nga shekulli 19, por kanë filluar të ri-përpunohen kohët e fundit nga intelektualët shqiptarë dhe kosovarë që nga shpërthimi i luftërave në ish-Jugosllavi. Tani ekzistojnë disa llogari në Facebook, Youtube, Instagram dhe Tik Tok që promovojnë irrendentizmin shqiptar dhe idetë e ekstremit të djathtë duke pretenduar superioritetin racor dhe kombëtar shqiptar në krahasim me grekë dhe sllavët.

“Pozicioni i tretë shqiptar” (Albanian Third Position), ka mbështetur të gjitha argumentet e sipërpërmendura sipas teorive të konspiracionit racor. Propaganda e tyre deri më tani ka synuar të brendshmi më shumë sesa pjesën e jashtme. Në veçanti, ata kritikojnë ashpër pasuesit e besimit islam në të gjitha territoret që flasin shqip. Në analogji me fetë e tjera “Abrahamike”, besimi mysliman konsiderohet të jetë shprehja e trendeve globaliste që promovohen nga Soros, e Majta dhe ndikimi Islamik Arab/Turk. 

Dalja në dritë e "Pozitës së tretë shqiptare" është pjesërisht pasojë e një revizionizmi historik të shtrembëruar që ka filluar të karakterizojë Shqipërinë në dekadën e fundit. Ndërsa ky proces ishte i domosdoshëm, që kur historiografia shqiptare ishte (dhe në një farë mase ende është) e shënuar nga kufizime ideologjike nacional-komuniste, ai tani është shtyrë në drejtimin ekstrem të kundërt. Shqiptarët kanë filluar të vlerësojnë pasojat e pushtimit nazifashist të Shqipërisë dhe Jugosllavisë gjatë Luftës Botërore, sepse ky okupim çoi në bashkimin midis Shqipërisë dhe shumicës së territoreve shqipfolëse në Kosovë, në Maqedoninë e Veriut dhe në Malin e Zi.

Intelektualët e njohur (midis të cilëve profesorë universiteti dhe anëtarë të Parlamentit) nga Shqipëria dhe Kosova kanë nënvizuar efektet pozitive që pushtimi i solli popullit shqiptar. Një faqe në Facebook që vlerëson regjimin shqiptar nazifashist të okupimit është aktive që nga maji 2018 (Shqipëria në vitet 1939-1944). Administratori ka hapur kohët e fundit një ËordPress me të njëjtin emër. Informacioni i kontaktit të çon te një adresë email-i që mban numrin "88". Midis 2019 dhe 2020, kanali televiziv ABCNeës përshkroi praninë fashiste dhe naziste në Shqipëri me tone mjaft të paqarta. Kjo prirje historiografike ekzistonte gjithashtu në të kaluarën, por kishte tendencë të mbetej më e fshehtë.

Prirjet e ekstremit të djathtë gjithashtu kanë tendenca të shfaqen në kontekstin e ndërlidhjes midis shqiptarëve nga njëra anë, pakënaqësisë se partisë minoritare greke (PBDNJ) dhe domenit politik grek nga ana tjetër. Shqiptarët janë përgjithësisht mosbesues me PBDNJ, të cilën e konsiderojnë si agjent të ekspansionistëve të Athinës në Shqipëri. Këto ndjenja u përkeqësuan nga ngjarjet që pasuan vrasjen e një shtetasi shqiptar me kombësi greke, Kostantinos Kacifas në tetor 2018. Kacifas dyshohet se sulmoi me armë policinë shqiptare për hir të kauzës irredentiste greke në Shqipërinë e jugut. Fjalime të zjarrta antishqiptare u lexuan në funeralin e tij, i cili u zhvillua në territorin shqiptar dhe u ndoq nga shumë politikanë grekë, dhe gjatë ceremonisë për përvjetorin e vdekjes në tetor 2019.

Më herët në vitin 2020, udhëheqësi i PBDNJ, Vangjel Dule refuzoi të mbante një qëndrim të qartë mbi veprimin e Kacifas dhe kërkoi të kishte informacion më të saktë mbi rrethanat e vdekjes. Ndjenjat anti-greke aktualisht po përkeqësohen nga krizat greko-turke në Mesdheun Lindor, në kontekstin e së cilës Shqipëria u detyrua nga Athina për të rregulluar kufirin detar midis dy vendeve. Në të dy rastet, Greqia portretizohet si një kërcënim për sovranitetin territorial të shtetit shqiptar.

Situata e tensionuar që ka ndikuar në marrdhëniet greko-turke në vitet e fundit ka theksuar prirjen e disa shqiptarëve, shumica e të cilëve janë të fesë myslimane, për të parë Turqinë e Erdoganit si një model për shtetndërtimin dhe politikën ndërkombëtare. Disa shqiptarë të fesë së krishterë dhe disa myslimanë në vend, mendojnë se të jesh mysliman dhe/ose të jesh i lidhur me Turqinë dhe para kësaj me Perandorinë Osmane, ka qenë dhe është ende një pengesë kryesore për emancipimin europian të popullit shqiptar. Në kontekstin e debatit midis këtyre dy prirjeve të kundërta, diskurset antisemite po zhvillohen nga shqiptarë myslimanë që mbështesin Erdogan-in dhe agjendën e tij në Lindjen e Mesme. Shqiptarët e tjerë (me prejardhje kryesisht të krishterë, por edhe myslimanë) kërkojnë shndërrimin masiv të myslimanëve në krishtërim, pasi ata e konsiderojnë Islamin si të papajtueshëm me idealin e civilizimit perëndimor. Duke gërmuar më thellë në strukturën e enigmës së djathtë radikale shqiptare, është e mundur të gjesh intelektualë (dhe katolikë të ndryshëm) të cilët tani promovojnë argumente anti-BE, anti-ShBA, pro-Trump dhe pro-ruse (përfshirë pro-Lukashenko), argumentet që janë të miratuara në mënyrë tipike nga radikalja kontinentale e ekstremit të djathtë. Disa shqiptarë besojnë se Rusia nuk paraqet asnjë kërcënim për stabilitetin e Ballkanit dhe Shqipërisë. Sipas mendimit të tyre, janë më tepër BE dhe Soros që po dëmtojnë vendin duke legjitimuar dhe mbështetur qeverinë shqiptare të drejtuar nga Mafia.

Reagimi ndaj pandemisë së Covid-19

Pas krizave të Covid-19 dhe mbylljes pasuese të kufijve midis Shqipërisë dhe shteteve fqinje, disa qindra emigrantë nga Afrika e Veriut dhe Lindja e Mesme u detyruan të qëndronin në Shqipëri, në vend që të shkonin në veri drejt vendeve më të pasura të Europës Perëndimore. Permanenca e tyre në Shqipëri duket se është në themel të tensioneve të fundit në Babrru. Pandemia e Covid-19 ka kontribuuar në rritjen e qëndrimeve anti-politike në Shqipëri, që si kudo tjetër priren të kthehen në populizëm dhe teori konspirative. Shumë shqiptarë besojnë se spitalet bëjnë një përzgjedhje të njerëzve që do të shpëtohen ose jo dhe se qeveria nuk po raporton statistikat aktuale të pandemisë. Disa shqiptarë besojnë se Covid-19 nuk ekziston. Disa nga këta të fundit këshillojnë njerëzit që të mos shkojnë në spital nëse ndihen të sëmurë sepse Covid-19 është në të vërtetë thjesht grip normal. Nëse njerëzit kërkojnë ndihmë mjekësore në spital ata nuk do të dalin të gjallë. ATP ka mbajtur një qëndrim të kujdesshëm ndaj pandemisë, duke shpresuar se ajo do t'i bëjë njerëzit të kuptojnë se kontrolli i rreptë i kufirit është mënyra e vetme për të garantuar sigurinë e komunitetit kombëtar dhe të braktisë projektet e BE. Shpërthimi i pandemisë së Covid-19 ka kontribuar në rritjen e antipatisë ndaj emigrantëve të cilët, sipas blogjeve me përmbajtje të ekstremit të djathtë si brerore.al, përfaqësojnë një kërcënim për shëndetin e shqiptarëve dhe pastërtinë e tyre racore. Të tjerë vëmendje-kërkues të teorive të konspiracionit me prirje nga ekstremi i djathtë si Alfred Cako, kanë promovuar fushata anti-vax përmes medias së tyre sociale.

Shumë individë me prirje të ekstremit të djathtë janë bashkuar në radhët e atyre që pretendojnë se qeveria aktuale shqiptare nuk ka menaxhuar siç duhet situatën dhe ka përdorur pandeminë për të vendosur masa autoritare. Por ka edhe disa shqiptarë që zakonisht votojnë për opozitën, por që tani bien dakord se ulja e lirive personale është e nevojshme për të shmangur efektet më të këqija të pandemisë. Nëse nga njëra anë, kjo dëshmon se kriza e Covid-19 i ka bërë shqiptarët më të prirur të pranojnë heqjen e lirive të tyre (qoftë nga qeveritë zyrtarisht të majta ose të djathta), nga ana tjetër mendoj se është shumë herët për të matur efektet e pandemisë mbi situatën politike shqiptare.

Kërcënimi i ekstremit të djathtë në 2021

Kriza ekonomike, skepticizmi ndaj BE-së dhe zhgënjimi me qeverinë mund të ulin më tej shpresën e shqiptarëve se vendi mund të ndërtojë institucione demokratike me të vërtetë transparente.

Kjo prirje mund të bëjë që më shumë njerë të shohin nga Turqia dhe Rusia si modele qeverisjeje përdrisa ka naga ata që ndjejnë nvojën e një lidri ë fortë, në gjendje që t’a kapë për brirësh krizën, ekonominë dhe krimin e organizuar.

Tensionet turko-greke në Mesdheun Lindor, si dhe krizat e vogla politike të përsëritura që karakterizojnë marrëdhëniet serbo-kosovare, mund të kontribuojnë në rritjen e ndjenjave ksenofobike ndaj fqinjëve në të gjitha zonat që flasin shqip në Ballkan. Pas shpërthimit të Covid-19, radikalizimi dhe aktivitetet terroriste duket se janë më pak shqetësuese për publikun brenda debatit politik në Shqipëri dhe (Kosovë). Sidoqoftë kjo duhet të monitorohet duke pasur parasysh krizën ekonomike dhe politike në vend.

Sulmi në Vjenë nga një terrorist islamist me prejardhje shqiptare ka ndezur një debat publik për lidhjet ndërfetare në Shqipëri. Antipatia për Erdogan-in dhe paraqitjet e tepruara të islamit në diskursin shoqëror dhe politik, mund të bëjnë që shqiptarët më radikalë pro-perëndimorë t’i shikojnë bashkëqytetarët myslimanë si të prapambetur dhe të rrezikshëm, duke forcuar kështu islamofobinë.

Intoleranca dhe dhuna verbale ndaj refugjatëve ka të ngjarë të rritet nëse zbatohen përsëri regjime të rrepta të kontrollit kufitar dhe nëse kërkesat, si të refugjatëve ashtu dhe të popullatës lokale mbeten të padëgjuara nga autoritetet kombëtare dhe ndërkombëtare. Mediat partizane mund të shfrytëzojnë dhe rrisin ndjenjat publike kundër emigrantëve për qëllime politike siç bëhet në vendet e tjera europiane.

Nëse kriza ekonomike përkeqësohet, kjo ndoshta do të çojë në një rritje të aktivitetit kriminal (në të gjitha nivelet) që mund të gjenerojë më shumë dhunë në rrugë. Krimi dhe dhuna shpesh marrin një ngjyrë politike kur interesat e politikanëve dhe kriminelëve përplasen dhe përkojnë. Thashetheme kanë qarkulluar në mediat sociale në lidhje me një "1997" të re (një revoltë që e solli vendin në prag të luftës civile) nëse krizat ekonmike dhe trafiku i madh i drogës në vend vazhdojnë të zgjerohen.

Duke marrë parasysh revizionizmin historik të shtrembëruar që ndikon në debatin publik, përhapjen e teorive të ndryshme të konspiracionit dhe rritjen e tendencave pro-fashiste që shumë shqiptarë po shfaqin hapur në mediat sociale, organizata më radikale të ekstremit të djathtë ka të ngjarë të shfaqen dhe herët a vonë do të përpiqen që t’ua ushqejnë vizionin e tyre anti-demokratik masave elektorale.

Përktheu për Politiko.al: Donalta Lami