"Thikë me dy tehe", si po alarmon Turqia me përdorimin e fesë në politikën ndërkombëtare

Turqia ka qenë gjithmonë shumë e ndjeshme ndaj ndryshimeve gjatë historisë, politikisht, sociologjikisht, ekonomikisht dhe gjeopolitikisht. Sundimi i Rexhep Tajip Erdogan ka shfaqur sisa elementë gjatë qeverisjes gati 25-vjeçare të Partisë për Drejtësi dhe Zhvillim (AKP).

Kryesorja midis tyre është përdorimi i fesë dhe i institucioneve fetare nga Turqia në politikën e jashtme. Pavarësisht kushtetutës së saj laike, Turqia është bërë një fuqi fetare globale. Megjithatë, pyetja e vërtetë është se çfarë lloj pushteti është në të vërtetë.

Vitet e fundit, politika e jashtme e Turqisë ka marrë një kthesë unike, duke përzier fenë me gjeopolitikën në mënyra që intrigojnë dhe alarmojnë vëzhguesit ndërkombëtarë. Në qendër të kësaj strategjie është përdorimi i Islamit – jo thjesht si një element kulturor apo shoqëror, por si një instrument i qëllimshëm i politikës së jashtme.

Nën udhëheqjen e AKP-së dhe Presidentit Rexhep Tajip Erdogan, Turqia e ka kthyer fenë në një formë të 'fuqisë së butë', duke synuar të shtrijë ndikimin e saj shumë përtej kufijve të saj. Ndërsa fuqia e butë shpesh sjell imazhe të diplomacisë kulturore, përdorimi i fesë nga Turqia tregon se vlerat dhe institucionet fetare mund të jenë gjithashtu mjete të rëndësishme diplomatike. Ky zhvillim është veçanërisht magjepsës pasi Turqia është zyrtarisht një shtet laik, megjithatë ajo ka përdorur gjithnjë e më shumë Islamin Sunit si një kanal për angazhimin ndërkombëtar.

Ndikimi i Turqisë për kontrollin e Xhamisë së Madhe të Tiranës

Pas një sage prej disa dekadash, Xhamia e Namazgjasë u inaugurua dje në Tiranë në prani të presidentit turk, Rexhep Taip Erdogan dhe kryeministrit shqiptar, Edi Rama. Por drejtuesit e lartë të Komunitetit Mysliman Shqiptar – pronari “de jure” i xhamisë së re – nuk ishin  ftuar.

BIRN mësoi se inaugurimi i vonuar i Xhamisë së Namazgjasë lidhet me një konflikt të nëndheshëm mes Diyanet dhe Komunitetit Mysliman Shqiptar për kontrollin e saj – tension i cili doli në sipërfaqe me njoftimet kontradiktore për hapjen e xhamisë. Kjo ndërhyrje e shtetit turk dhe e presidentit Erdogan në çështjet e fesë në Shqipëri kritikohet nga një pjesë e komunitetit mysliman. Kujtojme se në një vizitë të mëparshme në janar të vitit 2022 në Tiranë, presidenti turk Rexhep Taip Erdogan i kërkoi Shqipërisë të merrte hapa konkrete kundër atyre që i quajti struktura të FETO në Shqipëri. Turqia i referohet lëvizjes së drejtuar nga kleriku që jeton në SHBA, Fetullah Gylen si FETO dhe e ka shpallur atë organizatë terroriste.

Diplomacia fetare e Turqisë

Diplomacia fetare e Turqisë ka evoluar nën udhëheqjen e Erdoganit, veçanërisht gjatë dy dekadave të fundit. Presidenca e Çështjeve Fetare (Diyanet), dikur kryesisht një institucion vendas, tani luan një rol kyç në projektimin e ndikimit turk jashtë vendit. Nëpërmjet xhamive, edukimit fetar dhe shtrirjes humanitare, Turqia ka kultivuar lidhje me komunitetet myslimane nga Ballkani në Afrikë. Megjithatë, ky angazhim fetar transnacional nuk ka të bëjë vetëm me besimin – ai i shërben një qëllimi strategjik.

Ekzistojnë tre synime kryesore pas përdorimit të fesë nga Turqia si një mjet i politikës së jashtme: zgjerimi i ndikimit rajonal dhe global, aksesi në rajone dhe grupe të vështira për t'u arritur dhe riformësimi i dinamikave të fuqisë politike të brendshme.

Për shembull, puna e Diyanetit në Ballkan - një zonë me lidhje të thella historike me Perandorinë Osmane - demonstron ambiciet neo-osmane të Turqisë. Nëpërmjet ndërtimit të xhamive, programeve arsimore dhe angazhimit politik, Turqia kërkon të forcojë lidhjet e saj me myslimanët e Ballkanit, duke e promovuar veten si një mbrojtëse e Islamit në rajon. Modele të ngjashme ndikimi mund të shihen në të gjithë Afrikën dhe Evropën, ku institucionet fetare turke kanë zgjeruar gjurmët e tyre.

Përdorimi i fesë në politikën ndërkombëtare është sigurisht një thikë me dy tehe.

Ndërsa shtrirja fetare e Turqisë është mirëpritur në disa vende me shumicë myslimane, ajo ka ngritur gjithashtu shqetësime midis shteteve laike dhe komuniteteve jomuslimane. Instrumentalizimi i fesë ndonjëherë mund të rezultojë i kundërt, duke komplikuar marrëdhëniet e Turqisë me fqinjët e saj dhe aleatët perëndimorë.

Në Evropë, për shembull, përpjekjet e Turqisë për të ndikuar në diasporën e saj përmes kanaleve fetare kanë ndezur tensione. Franca, Gjermania dhe Austria kanë shprehur shqetësime për rolin e Diyanet-it në vendet e tyre, veçanërisht pasi ajo po ngatërrohet më shumë në politikën e brendshme turke.

Xhamitë turke jashtë vendit janë akuzuar për përhapjen e propagandës pro-Erdoğan dhe madje vëzhgimin e disidentëve turq, duke kontribuar në rritjen e dyshimeve për motivet e vërteta pas diplomacisë fetare të Turqisë. Për më tepër, përfshirja e Turqisë në Afrikë, shpesh e cilësuar si ndihmë humanitare, është kritikuar si neo-kolonializëm. Kritikët argumentojnë se angazhimi i Turqisë ka të bëjë më pak me solidaritetin e vërtetë fetar dhe më shumë me fitimin e bazave strategjike në rajonet e pasura me burime.

Një vizion neo-osman?
Pjesa më e madhe e politikës së jashtme aktuale të Turqisë mund të gjurmohet në një vizion të neo-otomanizmit – një dëshirë për të rimarrë rolin e Turqisë si lider në botën myslimane, që të kujton të kaluarën e saj osmane. Kjo ideologji ka qenë veçanërisht e dukshme në qasjen e Turqisë ndaj Ballkanit dhe Afrikës, ku ajo ka kërkuar të ringjallë lidhjet historike përmes fesë dhe kulturës. Narrativa neo-otomane i bën thirrje bazës së brendshme të Erdoganit, duke e paraqitur Turqinë si një fuqi të ringjallur që rimerr vendin e saj të merituar në çështjet globale.

Në Afrikë, për shembull, Turqia e ka pozicionuar veten si një kundërpeshë ndaj ndikimit perëndimor dhe kinez, duke ofruar ndihmë dhe projekte infrastrukturore krahas shtrirjes fetare. Organizatat fetare turke, si Diyanet, kanë ndërtuar shkolla, spitale dhe xhami në të gjithë kontinentin, ndërsa Turkish Airlines dhe kompani të tjera kanë zgjeruar operacionet e tyre. Kjo qasje e shumëanshme i lejon Turqisë të krijojë një bazë të gjerë ndikimi, të bazuar në lidhjet ekonomike dhe fetare.

Megjithatë, ndërsa diplomacia fetare e Turqisë mund të forcojë lidhjet e saj me disa vende me shumicë myslimane, ajo gjithashtu rrezikon të largojë të tjerët. Komuniteti global mysliman është larg të qenit monolit dhe qasja me qendër sunite e Turqisë ndonjëherë mund të bie ndesh me dinamikën fetare dhe kulturore të rajoneve që kërkon të ndikojë. Kjo është veçanërisht e vërtetë në vende si Irani dhe Arabia Saudite, ku vizionet fetare konkurruese krijojnë tension.

Për më tepër, komuniteti ndërkombëtar duhet t'i kushtojë vëmendje politikës së jashtme në zhvillim të Turqisë. Strategjia fetare e Turqisë për fuqinë e butë, megjithëse inovative, paraqet mundësi dhe sfida për fuqitë globale. Për Bashkimin Evropian, Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e tjerë, është thelbësore të arrihet një ekuilibër midis angazhimit dhe kujdesit. Turqia mbetet një lojtar i rëndësishëm gjeopolitik, por mbështetja e saj në rritje tek feja si një mjet ndikimi kërkon një qasje të nuancuar.

Në këtë drejtim, politikëbërësit duhet t'i japin përparësi dialogut të hapur me Turqinë duke monitoruar nga afër ndikimin e institucioneve të saj fetare jashtë vendit. Përpjekjet bashkëpunuese në fusha të tilla si kundërterrorizmi, ndihma humanitare dhe shkëmbimi kulturor duhet të ndiqen, por me një kuptim të qartë të rreziqeve të mundshme. Në të njëjtën kohë, Evropa duhet të marrë në konsideratë shqetësimet e komuniteteve të saj muslimane, duke siguruar që shtrirja fetare të mos kalojë në manipulime politike.

E ardhmja e diplomacisë fetare
Ndërsa Turqia vazhdon të zgjerojë ndikimin e saj fetar jashtë vendit, është thelbësore të merren parasysh implikimet afatgjata të kësaj strategjie. A mund të shërbejë feja si një formë e qëndrueshme e fuqisë së butë në një botë gjithnjë e më laike dhe të ndërlidhur? Apo do të krijojë përfundimisht diplomacia fetare e Turqisë më shumë përçarje sesa aleanca?

Një gjë është e sigurt: përdorimi i fesë në politikën e jashtme nuk është një prirje kalimtare. Nga Vatikani në Arabinë Saudite, kombet në mbarë botën e kanë njohur prej kohësh fuqinë e besimit në formësimin e çështjeve globale. Qasja unike e Turqisë është thjesht përsëritja e fundit e kësaj praktike të nderuar nga koha. Megjithatë, mënyra se si Turqia i lundron kompleksitetet e fesë, politikës dhe marrëdhënieve ndërkombëtare në vitet e ardhshme do të përcaktojë nëse strategjia e saj rrit pozitën e saj globale ose e minon atë.