Skandali i ambasadorit/ Si e tronditi politikën austriake rasti ‘Fate Velaj’?

Emërimi i Fatmir Velajt si ambasador i Shqipërisë në Vjenë në vitin 2023 po kthehet në një “fuçi baruti” diplomatike dhe politike, në Ministrinë e Jashtme të Beate Meinl-Reisinger (Neos) duke vendosur qeverinë e re federale në pozita të pasigurta, referuar mediave vendase në Austri.

Në vitin 2024, për emërimin e Velajt si ambasador u kërkua një hetim parlamentar nga anëtari i Këshillit Kombëtar të NEOS, Helmut Brandstätter. Hetimi hodhi dritë mbi disa dyshime që kishin të bënin me përshtatshmërinë e tij si figurë diplomatike.

Brandstätter, në hetimin e përgatitur, donte të dinte nëse Velaj ishte një shtetas i dyfishtë austriako-shqiptar në kohën e emërimit të tij dhe nëse ai merrej me aktivitet tregtar në Austri. Sipas praktikës aktuale, të dyja këto do të ishin arsye për përjashtim nga akreditimi si ambasador i një vendi të tretë.

"A është e vërtetë që kandidati i caktuar është i angazhuar në aktivitet tregtar në Austri? A do të ishte kjo arsye për përjashtim?"

“A dihet nëse kandidati i caktuar ka hequr dorë nga shtetësia austriake apo do të hiqte dorë nga ajo nëse emërohej?”

Asokohe, pati dyshime se për emërimin e Fate Velajt kishte ndërhyrë edhe Ministrja Federale e atëhershme për Çështjet e BE-së dhe Çështjet Kushtetuese, Karoline Edtstadler.

Çështja ka vendosur në qendër të kritikave edhe Ministrinë e Jashtme. Pyetja është nëse Ministria Federale për Evropën, Punët e Jashtme dhe Integrimin (BMEIA) i ka kërkuar tashmë Ministrisë së Jashtme në Tiranë të emërojë një kandidat tjetër me notë verbale në korrik 2023 dhe nëse kjo kërkesë nuk është përmbushur deri më sot. Në atë kohë, Alexander Schallenberg ishte Ministër i Jashtëm. Lidhur me këtë lindin edhe pyetje specifike:

“Cilat departamente apo individë brenda Ministrisë Federale për Evropën, Median dhe Punët e Jashtme morën vendimin në lidhje me akreditimin?”

“Kur dhe në çfarë mase ishte përfshirë në proces Ministri i Jashtëm Alexander Schallenberg?”

Lind dyshimi se pas emërimit qëndron një rrjet i turbullt lobimi politik dhe oportunizmi diplomatik. Ndërthurjet partiake-politike në Austri, në veçanti, ngrenë pyetje kyçe. Si erdhën këto çmime shtetërore? Kush i nisi ato dhe për çfarë arsye?

Hetimi provon abuzime – pa pasoja

Bazuar në përgjigjen ndaj hetimit të Ministrit të Jashtëm Alexander Schallenberg të 24 korrikut 2024, dolën detaje të reja për rastin Velaj.

Përgjigja zyrtare e Ministrisë së Jashtme konfirmon akuzat kryesore rreth emërimit të Fatmir Velajt si ambasador i Shqipërisë në Vjenë. Sipas deklaratës, ambasada shqiptare kërkoi një marrëveshje diplomatike më 27 korrik 2023. Ministria Federale e Evropës, Punëve të Jashtme dhe Çështjeve Ndërkombëtare më pas përcaktoi, gjatë një shqyrtimi rutinë, se i nominuari kishte shtetësi austriake dhe shqiptare dhe ishte angazhuar më parë në aktivitete tregtare në Austri. Të dyja këto ishin të papajtueshme me dispozitat e Konventës së Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike.

Vetëm më 19 mars 2024, ambasada shqiptare njoftoi se Velaj kishte hequr dorë nga shtetësia austriake, duke i hapur zyrtarisht rrugën akreditimit. Më 3 prill 2024, Presidenti Federal i dha atij marrëveshjen – bazuar në propozimin e Ministrisë Federale të Evropës, Punëve të Jashtme dhe Çështjeve Ndërkombëtare. Më 26 qershor 2024, Velaj më në fund dorëzoi letrat kredenciale. Kjo do të thotë: Pavarësisht viteve të punës në Austri, pavarësisht nga shtetësia e tij e dyfishtë, dhe pavarësisht nga e kaluara e tij tregtare, Velaj u akreditua diplomatikisht – pasi pengesat formale u hoqën përmes hapave të mëvonshëm.

Këshilli i Ministrave nën presion

Ministrja e Jashtme Meinl-Reisinger është nën presion. Sipas dosjeve të brendshme të Ministrisë së Jashtme, Velaj mësohet se ka ndërhyrë personalisht në Ministrinë Federale të Evropës, Punëve të Jashtme dhe Sigurisë (BMEIA) në disa raste. Në interes të transparencës dhe higjienës politike, i gjithë procesi duhet të rishqyrtohet. Pyetja kryesore është nëse ka pasur ndonjë ndikim të padrejtë gjatë emërimit të saj si ambasadore. Nëse është kështu, shkarkimi i saj do të ishte pothuajse i pashmangshëm.

Një veprim i tillë do të kishte edhe rëndësi ndërkombëtare. Kjo mund të çojë në tensione diplomatike me Tiranën dhe të hedhë një dritë shqetësuese mbi standardet e politikës së jashtme austriake. Kjo tejkalon çdo variant dredharak të "përça dhe sundo".

Shqipëria është aktualisht nën presion: muajin e kaluar, Prokuroria e Posaçme shqiptare arrestoi kryebashkiakun e Tiranës, Erion Veliaj, me dyshimin për ryshfet, pastrim parash dhe fshehje të ardhurash.

Një gjë është e sigurt: shumë pyetje mbeten pa përgjigje në rastin Velaj. Por një gjë është tashmë e qartë: nëse rezulton se një kandidat i papërshtatshëm është emëruar ambasador përmes ndërhyrjes politike, kërcënon një skandal diplomatik me pasoja të konsiderueshme. Dhe një gjë është po aq e sigurt: kjo çështje nuk mund të hidhet poshtë thjesht me një buzëqeshje nga perspektiva e politikës së jashtme.