The craft that revives Albania's heritage through embroidery

Naim Frashëri's vest, Ali Pasha Tepelena's outfit or Lord Byron's...

These are the main orders that Buqe Muka, a certified embroidery master, receives from Albanian immigrants.

She lives in the stone city of Gjirokastra, in southern Albania, where crafts have been reviving for years, despite numerous difficulties.

The profession that he practices with great love has its roots in childhood.

"At that time, there was no girl who did not know how to sew, embroider, do various crafts with crochet or knitting. I got married quickly and while taking care of my three children, I began to practice these techniques that I had learned as a child, in the service of my young family. I worked at home, where I received various orders - initially from residents of the area, and then from other places around," Buqja tells Radio Free Europe.

As her orders increased and she saw interest in "old things", she decided to open a small shop in "Qafë e Pazarit", where she would sell old objects that belonged to the communist era or earlier.

While selling them, he also made various handicrafts, which he also started selling in the store.

"I made centerpieces (i.e. crocheted or embroidered items that are placed in the middle of the table) with symbols of Gjirokastra or Albania, various crocheted jewelry... Seeing the interest mostly from immigrants and foreign tourists, I started studying different techniques to increase the variety of products," says the 47-year-old.

She recalls that the COVID-19 pandemic was a major blow to her efforts to keep this tradition and business she had started alive.

"History and tradition revived business in the pandemic"
"It was a time when you had to think about what to do, to somehow reinvent yourself in what you offered, to come up with something new that would attract attention as soon as I posted it online. Many thoughts came to my head and, while talking to my husband, I told him that my idea was to focus on traditional clothing," recalls Buqja.

She says that there was a great desire to bring back the original traditional clothing, but that the difficulties were numerous.

The original clothing had to be found and special techniques had to be used.

She received her first help from another local artisan, but then she realized that she needed to start a proper study to achieve the goal she had set for herself.

"In the summer of 2020, I started practicing embroidery of traditional clothing. I started my research, found some materials, talked to people who knew the clothing of the area, but they were uncooperative, distrustful... they didn't give me the right information," says Buqja, who then started searching through books, namely publications of the Institute of Anthropology.

“Gjeta pesë seri librash për veshjet popullore shqiptare, që përfshijnë edhe veshje të trojeve jashtë kufirit. Madje, falë këtij përkushtimi, më vonë u bëra pjesë e ekipit të restautorëve në muzeun etnografik”, tregon artizania.

Jeleku i Naim Frashërit, më i kërkuari nga emigrantët
Sipas saj, çdo veshje tradicionale është një libër më vete. Thotë se, duke bërë kërkime, ndeshi në veshjen e rilindasit shqiptar, Naim Frashëri, e veshur në vitin 1900.

“E gjeta në librin ‘Veshjet shqiptare në shekuj’ të etnologes Andromaqi Gjergji. Është një veshje që i ka të gjitha, por, mbi të gjitha, tregon fisnikëri, ka prerje të bukur, elegancë, cilësi të lartë, e qëndisur me fije floriri. Dukej që është përdorur nga një shtresë e lartë e asaj kohe”, thotë Buqja.

Pasi e realizoi këtë veshje, ajo thotë se ia prezantoi etnografes së njohur shqiptare, Afërdita Onuzi.

“U gëzova shumë kur më tha se është pothuajse origjinale - në masën 98%. Dypërqindëshi i mbetur larg origjinalit, lidhej me materialin, sepse shajakun nuk e kemi më. Fija e floririt që përdorej për qëndisje në atë kohë, ka qenë origjinale ose e larë në flori, ndërsa sot është fije në atë ngjyrë që vjen nga Kina ose Turqia”, thotë Buqja.

Sipas saj, ndër modelet më të kërkuara nga blerësit mbetet ai i jelekut të Naim Frashërit, e që kërkohet kryesisht nga emigrantët.

Veshja e Ali Pashë Tepelenës
Bashkëshorti i Buqes është nga Tepelena, kështu që ajo nuk mund ta linte jashtë vëmendjes edhe veshjen tradicionale të kësaj zone.

Por, thotë se ka hasur në shumë vështirësi, pasi ajo thuajse është zhdukur. Kujton se i janë dashur kërkime të shumta, pasi edhe në muzetë etnografikë mungon informacioni. Dhe sërish, duke u konsultuar me etnografë, ka arritur të realizojë dy veshje shumë të rëndësishme.

“M’u kërkua nga Bashkia e Tepelenës t’i realizoja veshjet e Ali Pashë Tepelenës. Etnografja Afërdita Onuzi më tha se nuk ekzistojnë veshjet, veç pikturave në internet. Më orientoi sërish te një libër i Anbdromaqi Gjergjit, takova historianë, vizitova muzeun e tij në Janinë. Të dyja veshjet i kam realizuar bazuar në fotografi që më sollën nga një muze në Londër, pasi vetë nuk kam pasur mundësi ta vizitoj”, thotë qëndistarja.

Ajo është e kënaqur që ka marrë vlerësime për punimet e saj shumë afër origjinalit.

Në të gjitha veshjet tradicionale që ka ringjallur - qoftë të figurave të njohura historike, qoftë të banorëve të zonave të ndryshme në jug të vendit - ka ruajtur ngjyrat, motivet, pa elemente shtesë.

Gjatë kohës së pandemisë, ajo ka punuar edhe portrete të figurave të njohura historike, si: Skënderbeu, Ismail Qemali apo Isa Boletini, si dhe pamje të kalave të ndryshme në Shqipëri.

“Kryesisht i kërkonin kosovarët dhe emigrantët”, thotë Buqja.

Restaurim veshjesh deri 200-vjeçare
Punimet e saj aktuale janë përqendruar te veshjet tradicionale, por edhe kthimi në identitet i atyre të vjetrave.

“Shoh që po ndërgjegjësohen, duan origjinalitetin në veshjen e zonës. Në momentin që dikush vjen dhe interesohet, dua veshjen e djalit ose burrit, i kërkoj origjinën, që ta bëj veshjen e zonës nga vjen. Kushton, por është vlerë që e trashëgon ndër breza”, thotë Buqja.

Ajo tregon se kërkesat i ka më shumë nga emigrantët - “janë ata që duan origjinalen, kanë nostalgji për vendin e vet dhe e shprehin në porositë që bëjnë”. 

Buqja thotë se, në punishten e saj, njerëzit sjellin edhe veshje të vjetra për t’i restauruar.

“Janë të degraduara, mbi 100-vjeçare. Më vjen keq kur i marr në duar se thuajse thërrmohen, pasi janë ruajtur në kushte të papërshtatshme. Kur i shihja në muze, më vinte keq për to. Sa më shumë që i shihja, aq më shumë bindesha se sa vlera humbim derisa nuk vihet dorë në to. Punoj me shumë dashuri me to”, thotë qëndistarja.

Aktualisht tregon se sapo ka restauruar një jelek të zonës së Beratit, për të cilin thotë se është 200-vjeçar, i trashëguar ndër breza.

Vlerësimi në Shqipëri dhe jashtë vendit
Buqja është certifikuar si mjeshtre artizane nga Dhoma Kombëtare e Zejtarisë në qershor të vitit 2022.

Më pas, vajzat që punonin pranë kësaj dhome, e referuan dosjen e saj te “Homo Faber” - një fondacion që përmbledh artizanë nga e gjithë bota.

“Dosja ka kaluar në kontrollin e tri ekipeve, që kanë vlerësuar punën time. Nuk kam qenë e vetme, por ishim gjithsej 12 artizanë nga Shqipëria. Në korrik të vitit 2024 u publikua edhe profili im. Këmbëngula shumë që të përfaqësohesha me veshjen e Naim Frashërit, të punuar prej meje, pasi ata më kërkuan diçka mes tradicionales dhe modernes”, thotë Buqja. 

Rast që i ka mbetur në mendje, është ai i një shtetasi hungarez, i cili jetonte në Sarandë dhe promovonte Shqipërinë në vendin e tij.

Ai kishte kërkuar një veshje tradicionale nga Buqja për t’u paraqitur në një dalje televizive në vendin e tij.

“Një ditë erdhi në punishten time dhe më tha se më sillte një dhuratë nga nëna e tij. U habita shumë. Ishte një çentro e qëndisur nga nëna e tij. Ka një teknikë të veçantë që ne i referohemi si qëndisje hungareze, kur e përdorim si teknikë. U emocionova që një zonjë nga Hungaria vlerësonte punën që kisha bërë dhe ishte mrekulluar nga veshja shqiptare”, shprehet Buqja.

Bashkëpunëtor kryesor, ajo ka djalin e saj. Ai ka studiuar për pikturë në Gjirokastër dhe realizon në skica veshjet e krahinave të ndryshme.

Këtyre modeleve më pas u referohet 47-vjeçarja, për të qëndisur veshjet tradicionale.

“Familja është mbështetje e madhe, sepse unë e hap në 7:00 në mëngjes punishten dhe e mbyll në 19:00, duke sakrifikuar kohën që duhet të kaloj me ta. Nuk mbaj mend kur ka qenë hera e fundit që mund t’iu kem bërë një ëmbëlsirë”, thotë Buqja, e cila vuan mungesën e punëtorëve kur shtohen porositë.

Ajo thotë se me qëndisje merren gra mbi moshën 65 vjeçe, ndërsa brezit të ri nuk i intereson.

Edhe pse e fokusuar te veshjet tradicionale, ajo herë pas here ka eksperimentuar duke sjellë edhe bizhuteri të qëndisura.

Her call to cooperate shows that women from more remote areas, such as Shkodra, Kukës, etc., have responded. 

Buqe had to first teach them embroidery through videos, and then, through the mail, send them the materials and receive the ordered works from them.

Although there are many challenges, she says she wants to have a similar workshop in Tepelena, where, in addition to embroidery, it will also focus on "things that make us special in the eyes of tourists, such as the traditional organic products of the area: raki, glyco, honey, etc."

To preserve the tradition, Buqja has also been involved in projects with various municipalities to teach embroidery to students. She says she has noticed interest from students, but not from local leaders, in continuing this tradition.

"They send me messages about when we will restart? I say that the love for crafts, for tradition, should be instilled in schools. We should not blame the new generation... In our time when we were in school, we had 'home economics', we learned to sew, put on buttons. I think this subject should still be there today," says Buqja.

Although she is aware that manual labor is not valued, she says she will not stop working and making efforts to pass it on to the younger generations.

She regrets that she has not received any support from institutions, except for invitations to participate in fairs with her works. REL