Detectors and pits: Treasure hunters are ruining archaeological parks

The Illyrian city of Amantia is a rich testimony to the history of our Ionian coast. Built in the 5th century BC, what is today known as the Amantia Archaeological Park constitutes one of the most important treasures of our cultural heritage.

Situated on a picturesque hill in Labëri, amidst peaceful nature, the park is visited not only by locals and foreigners, but also by those known as "treasure hunters." An activity that often brings together people passionate about history and stories of gold objects.

"There is often gold digging because at night we hear the noise of cars, a lot of movement, and in the morning we see open pits around the graves," said one of the few residents in the village of Plloçë on condition of anonymity because he felt threatened if identified.

The village is left in the middle of Amantia Park and a handful of residents have been forced to hide in the face of illegal diggers, who according to information have detection equipment for objects found underground, as well as tools and infrastructure that often surpasses that of law enforcement agencies.

 "This type of problem has been ongoing over the years. I have been the director of this directorate for 8 years and 4-5 cases of clandestine excavations that have been found in the Amantia park have been referred to the relevant authorities," confirmed the director of the Regional Directorate of Cultural Heritage (DRTK) of Vlora, Orgest Feimi.

Treasure hunters, diggers, or pirates are completely illegal in cultural heritage areas, protected by special laws not only as cultural monuments, but also as archaeological parks.

Some of the events are recorded by the authorities and since 2015, Amfora has counted through official responses 3 cases of illegal excavation in the Amantia Archaeological Park, 1 case in the Orik Archaeological Park - while in 2002 and then in 2012 the archaeological parks of Finiqi and Bylis were looted.

Gold mining is destroying heritage

The “Jewish Tomb” in Amantia is located amidst difficult terrain, deep in the park, and yet was unearthed by treasure hunters in 2013. The large rectangular stones had been turned upside down and were only re-erected in 2019 by local monument specialists and their foreign colleagues.

Graves are a favorite of gold seekers because they detect objects through equipment, which are known as "inventory" in technical language and sometimes contain jewelry or other objects made of gold and precious materials.

Park workers and residents are faced with "new archaeological discoveries" or damage to existing ones as researchers dig with multiple tools, even several meters deep, to retrieve possible gold objects.

“Ata janë dy punonjës mirëmbajtje dhe një specialist që bëjnë mirëmbatjen e parkut dhe shitjen e biletave dhe ata vazhdimishtë kontrollojnë gjendjen e parkut. Ata kanë konstatuar kur ka pas gërmime klandestine dhe ne kemi bërë dokumentacionin përkatës”, shpjegoi drejtuesi i DRTK Vlorë.

Në varrezën antike të Amantias ndodhen një numër i madh varresh me arkitekturë monumentale, gjë e cila tregon jo vetëm praninë e një elite të pasur në këtë qytet antik, por edhe zhvillimin që e karakterizonte qytetin në shekujt IV-II Para Erës Sonë.

Në vitin 2015 edhe nekropoli i qytetit antik Parkut Arkeologjik të Orikut ra pre e gërmimeve klandestine, me qëllim plaçkitjen e sendeve me vlerë brenda varreve. Në Nekropolin e Sadovinës arkeologët gjetën rreth 15 varre të dëmtuara, që mendohet se i përkasin periudhës midis shekujve III-II Para Erës Sonë.

Ironikisht parku qëndron brenda territorit të Bazës Detare të Pashalimanit, por prania e ushtarakëve në tokë dhe në det nuk duket se i pengoi kërkuesit e thesareve që të plaçkisnin 15 varre.

“Ata shkojnë dhe e prishin atë varr apo atë monument. Sepse shikon një varr që mund të ketë të hequr një pllakë dhe konstatohet se e kanë dëmtuar si varr sepse gërmimi i një varri ka një procedurë si gërmim arkeologjik, ndërsa personat shikojnë interesin e vet…”, shpjegoi drejtuesi i DRTK Vlorë.

Në një terren më të butë, as Parkun Arkeologjik i Apolonisë në Fier, nuk i shpëtoi gërmimeve klandestine dhe grabitjeve ndër vite. Më 11 shkurt të vitit 2017 policia zhvilloi një operacion të koduar “Apolonia” dhe arrestoi grabitësit e qindra objekteve arkeologjike.

Policia e Shtetit njoftoi atëherë për mediat se ndaloi përgjegjësin e Parkut Arkeologjik të Apolonisë, duke proceduar penalisht drejtorin, së bashku me një punonjës.

Sipas policisë ata në bashkëpunim me njëri-tjetrin, për një periudhe të gjatë kohore kishin kryer gërmime në park, duke nxjerrë rreth 230 objekte të formave dhe materialeve të ndryshme.

“U sekuestruan në cilësinë e provës materiale objekte arkeologjike si bronz, hekur dhe qeramikë”, njoftoi Policia e Shtetit në atë kohë.

“Gjithashtu në banesën e njërit prej prej të dyshuarve u sekuestrua një paisje dedektor për gjurmimin e antikuareve”, shtonte më tej deklarata.

Por këto operacione policore janë që të rralla, sa duket se nuk kanë ndikuar në stepjen e kërkuesve ilegal të arit. 8 kilometra në veri të Sarandës, as Parku Arkeologjik i Finiqit nuk i ka shpëtuar vjedhjeve, pasi dy objekte të rralla janë grabitur nga ky park që prej vitit 2002.

Teatri antik në Parkun Arkeologjik të Finiqit. Foto: Media Amfora

Objekti arkeologjik ishte një statujë vajze që i përkiste shekullit VI-IV Para Erës Sonë dhe tjetri ishte objekti, “Afërdita pa kokë”, i së njëjtës periudhë. Ndërsa 100 km midis maleve nga aty, Parku Arkeologjik i Bylisit po ashtu ka rënë pre e grabitjes, aq sa në vitin 2012 u morën disa pjesë prej strukturave arkeologjike.

“Më 8 maj të vitit 2012 në zonën e parkut, në banesën e Terencianit është konstatuar vjedhja e dy kupolave prej bronzi, që shërbenin për mbatjen e menteshave të portës së kësaj banese”, shpjegohet më tej në katalogun për objektet e humbura, përgatitur nga Ish-Qendra Kombëtare e Inventarizimit të Pasurive Kulturore.

Midis natyrës, terreni favorizon “piratët”

Vjedhjet dhe gërmimet në parqet arkeologjike të vendit lidhen me mungesën e sigurisë, si në territorin e përgjithshëm, ashtu edhe rreth objekteve më të rëndësishme

Parku Arkeologjik i Apolonisë ka një sipërfaqe prej rreth 140 hektarësh dhe i Finiqit shtrihet në 35 hektarë. Ndërsa Parku Arkeologjik i Amantias ka një sipërfaqe që vetëm brenda kufijve të tij shtrihet në rreth 13 hektarë dhe zgjerohet më tej në mbi 200 hektarë. Në këtë park sipas drejtorit, Orges Feimi, nuk ka as monitorim me kamera dhe as roje.

“Një sistem monitorimi me kamera me roje mungon dhe do të ishte i domosdoshëm”, tha ai.

Pavarësisht se e vlerësoi se është i pamundur rrethimi i të gjithë territorit, sipas Feimit të paktën duhet të ketë monitorim për pjesët me gjetjet më të rëndësishme të Amantias.

“Të paktën pjesët kryesore nëse do të kishte një monitorim me kamera, me roje do ishte më mirë, si për shembull, pjesa e stadiumit, e portës me hark, e varreve monumentale, e varrit të Çifutit dhe pjesa e Qafës së Pazarit”, tha Feimi.

DRTK Vlorë ka në administrim edhe parqet arkeologjike të Finiqit dhe Orikut, por Amantia është veçanërisht e rrezikuar nga gërmimet klandestine.

“Në Amantia ka raste sepse mendoj që është shumë pak e zbuluar. Vetëm 20% është e zbuluar nga ajo çfarë ka vërtetë në Amantia, ndaj edhe perceptohet ndoshta që ka shanse për gjetje nga gërmuesit klandesitë”, shtoi ai.

130 kilometra nga këtu, në Gjirokastër, Parku Arkeologjik i Antigonesë po ashtu nuk ka as roje dhe as monitorim me kamera. Sipas Drejtorisë Rajonale të Trashëgimisë Kulturore (DRTK) në Gjirokastër, parku ka vetëm rrënoja muresh dhe shtrihet në një sipërfaqe prej 45 hektarësh

“Aktualisht nuk ka një ruajtje me shoqëri të specializuar, por monitorohet vetë nga strukturat e institucionit. Kamerat e sigurisë nuk janë prezente, pasi sipërfaqja është shumë e madhe dhe gjithashtu mungon energjia elektrike për ndërtimin e infrastrukturës së monitorimit me kamera”, shpjegoi DRTK Gjirokatsër, në një përgjigje zyrtare për Amforën.

Pozicioni ku ndodhen, kryesisht larg zonave të banuara dhe rrugëve automobilistike e bën edhe më të nevojshme monitorimin me kamera të parqeve arkeologjike, veçanërisht të pjesëve me gjetjet më të rëndësishme arkeologjike.

Një tjetër qendër e madhe e qytetërimit ilir, Parku Arkeologjik i Bylisit është grabitur në një prej monumenteve që është më i veçuar nga të tjerët.

“Banesa e Terencianit ndodhet në një pozicion paksa të veçuar nga monumentet e tjera që mund të shkohet nga jugu dhe lindja, pa kaluar nga itinerari kryesor i lëvizjes”, shpjegohet në “Katalogun e Objekteve të Humbura 1990-2016”.

"The threshold of the apartment with the domes in question was discovered in 2008," the catalog further explains.

Our country has archaeological parks that are very important for national and world history, such as Butrint, Apollonia, Bylis, Antigonea, Amantia, Finiq and Oriku, but the lack of full protection is risking the theft of valuable objects from them./Amfora.al