Architects must pay for this crime they are committing against Albania

By Vincent W.J. van Gerven Oei

In 1860, the Belgian government organized an international architectural competition for the construction of a new courthouse in Brussels. The winning architect, Joseph Poelaert, was also a member of the jury. This led to an expropriation process that destroyed an entire working-class neighborhood in the city center to make way for a megalomaniacal project, larger than St. Peter's Basilica in Rome. There were huge protests, but the courthouse was built anyway. In 1984, the building was surrounded by rented scaffolding for a restoration that never actually began. In the meantime, the giant building stands mostly empty.

All of this sounds very familiar to anyone living in 21st-century Tirana. All except for one fact: even today, one of the most serious insults in the neighborhood around the Palace of Justice in Brussels is "schieven arkitekt", "crooked architect". I wouldn't be surprised if one day "crooked architect" would also become a common insult in Albanian.

Once Prime Minister Edi Rama leaves power (not if, but when), it will take a huge amount of work to bring to justice all those who have stripped Albania of its resources, land, and youth. But the international architects who, for more than two decades, have given a veneer of prestige to what is now clearly pure corruption and money laundering must also be held accountable.

"Architecture stars" like Winy Maas, Bjarke Ingels and Stefano Boeri should be called before a parliamentary investigative committee, if not by SPAK, to explain how it was possible for one of the poorest countries in Europe to build the most "visionary" skyscrapers. Where did they think the money came from? Did they ever do the necessary due diligence on their projects, or did they simply take the payment and enjoy the praise of the great leader?

Fortunately, many international architects are so self-centered and disconnected from reality that they advertise the evidence of their own servility and corruption. For example, the Royal Institute of British Architects (RIBA), whose members are said to “act with integrity and seek to protect and enhance the reputation and dignity of the institute,” decided to grant Rama an honorary membership in early 2026, just as the Balluk corruption scandal was dominating the news.

Në prezantimin që shoqëronte këtë vlerësim prestigjioz, RIBA paraqet pa asnjë ndrojtje disa projekte që sot po hetohen nga SPAK-u, përfshirë projektin Green Coast të Samir Manes, i cili sipas raportimeve ka tërhequr miliona euro investime kriminale, si dhe "Garden of Eden", projektuar nga Studio Precht, një "zemër e re sociale" për Kryeministrinë që askush nuk lejohet ta vizitojë, ndonëse është ndërtuar me para publike.

Edhe më vonë, dhe me edhe më shumë paturpësi, pothuajse të gjithë arkitektët ndërkombëtarë paraqitën prova të rolit të tyre në një botim me titullin ironik The Albanian Files, botuar nga Lars Müller Publishers. Vlen të theksohet se në këtë libër nuk figuron asnjë arkitekt shqiptar.

Në hyrje të librit, Edi Rama shkruan:

"Në Shqipëri, fjala dosje mbart një kujtesë të gjatë dhe të dhimbshme. Dosjet ishin instrumente frike. [...] Ato nuk ishin krijuar për të kuptuar. Ishin krijuar për të kontrolluar."

Përveç faktit se qeveria socialiste e Ramës nuk i ka hapur kurrë plotësisht dosjet e komunizmit dhe vazhdon të pengojë kërkimin historik dhe drejtësinë për krimet e diktaturës, në të cilën edhe babai i tij pati rol, është e qartë se dosjet e mbledhura në këtë botim arkitekturor kanë pikërisht të njëjtin qëllim: të kontrollojnë narrativën. Fatmirësisht, nuk mashtrojnë pothuajse askënd.

Arkitektura në Shqipëri, ashtu si në Brukselin e shekullit XIX, është kthyer në një mjet për të shtypur dhe nënshtruar popullsinë shqiptare: për të shkatërruar lagje, fshatra, plazhe dhe male. Ajo është bërë një instrument për të kontrolluar imazhin e Shqipërisë dhe të liderit të saj, ndërsa shkëlqimi i çdo rrokaqielli të ri shërben për të fshehur burimin e parave, kriminelët e përfshirë dhe pyetjen shumë konkrete se kush do të ketë ndonjëherë mundësi të jetojë në këto ndërtesa.

Në fund të hyrjes, pasi flet për "bastin demokratik të vendeve të reja për të jetuar", "gjeometrinë e përkatësisë" dhe "bashkësinë e qëllimeve", Rama shkruan:

"Hapja e dosjeve mund t'ju tregojë shumë më tepër. Dhe kush e di, ndoshta do të zbulohet një histori krejt ndryshe nga ajo që sapo shkrova."

Në të vërtetë, në vend që të paraqesë një lloj rilindjeje arkitekturore, The Albanian Files ofron një listë të personazheve kryesorë të nepotizmit, pastrimit të parave dhe korrupsionit në Shqipëri. Erisa Kryeziu dhe Vjolanda Peca nga Citizens.al kanë treguar tashmë se ky botim zbulon për herë të parë përmasat e dëmit të shkaktuar ndaj mjedisit natyror shqiptar, pasi konsultimet publike shmangen sistematikisht dhe pothuajse nuk ekziston informacion publik për shumë nga të ashtuquajturat "investime strategjike". Unë do të ndalem te mënyra se si arkitektët duket se e shohin veten në gjithë këtë histori.

Libri nis me studion që e filloi të gjithë këtë proces, belgët e 51N4E, të cilët kanë realizuar edhe kopertinën (dhe projekti i tyre për Sheshin Skënderbej përshkruhet nga shumica e autorëve si "frymëzues"). Kontributi i tyre e bën të qartë që në fillim se ky libër është një vepër fshehjeje dhe trillimi, një mjet propagande që synon të justifikojë faktet pasi ato kanë ndodhur.

Për shembull, lista e projekteve të tyre fsheh faktin se ata projektuan varrin e Dritan Hoxhës ("For D.H.", 2008), pronarit të ndjerë të Top Channel, i cili qëndron në fillesat e karrierës politike të Ramës. Gjithashtu, lista nuk përmend se ata projektuan rezidencën private të Ramës (përveç nëse e kanë fshehur nën emrin "Mountain Collection", 2004), dhe nuk tregon se veprat e tyre më politike, si Qendra për Hapje dhe Dialog (2014) dhe Monumenti prej Bronzi për të vrarët e protestës antqeveritare të vitit 2011 (2012), nuk u pranuan kurrë publikisht në kohën kur u ndërtuan. Në atë kohë, qeveria shqiptare thjesht refuzoi t'u tregonte qytetarëve se kush e kishte "fituar" tenderin. Punimet e 51N4E u realizuan pa asnjë formë llogaridhënieje publike dhe, edhe sot, nuk dihet sa ka përfituar në të vërtetë kjo studio, e cila gjithashtu i siguroi vajzës së gruas së Ramës, Rea Xhillarit, një praktikë pune.

Libri sqaron edhe aspekte të tjera të projekteve të debatueshme arkitekturore në Tiranë. Për shembull, kur "Garden of Eden" i Studio Precht u ndërtua brenda Kryeministrisë, me financim nga Fondi Shqiptar i Zhvillimit, qeveria refuzoi të tregonte se cila ishte kompania ndërtuese. Falë The Albanian Files, tani e dimë se ajo ishte Fusha shpk, e përfshirë aktualisht në disa dosje të SPAK-ut, përfshirë edhe tenderët për rikonstruksionin "frymëzues" të Sheshit Skënderbej.

E njëjta kompani shfaqet edhe diku tjetër. Gjatë protestave kundër shembjes së Teatrit Kombëtar në vitin 2018, arkitekti Bjarke Ingels refuzoi të zbulonte emrin e zhvilluesit privat që e kishte kontraktuar, ndërsa qeveria Rama po hartonte ligje të posaçme për t'ia dhënë tokën publike zhvillimit privat. Tani, në The Albanian Files, mësojmë se lidhja e tij me Fusha shpk daton që në vitin 2015, shumë kohë përpara se ne të fillonim të raportonim për këtë projekt:

"Gjatë vizitës sonë [në vitin 2015], takuam përfaqësuesit e Fusha shpk, kontraktori lokal që po punonte në Sheshin Skënderbej. Ramë dakord të zhvillonim së bashku një nga projektet e ardhshme publike. Në vjeshtën e vitit 2017 nënshkruam një kontratë me Fusha për projektimin e një teatri si pjesë e një blloku urban me funksione të ndryshme."

Pyetja ime është: Pse ky informacion iu bë i ditur publikut danez që në vitin 2020, por nuk iu tregua kurrë qytetarëve të Tiranës, të cilët për vite me radhë u manipuluan lidhur me fatin e Teatrit Kombëtar? Do të doja ta dëgjoja vetë Ingels të shpjegonte kronologjinë e saktë të këtij "projekti publik" që nuk u bë kurrë publik, mundësisht përpara një komisioni parlamentar, nëse do të guxojë ndonjëherë të shkelë sërish në Shqipëri.

Pothuajse çdo autor përfshin ndonjë histori se si studioja e tij mori një ftesë "të papritur", "spontane" ose "befasuese" për të ardhur në Shqipëri, për të zbuluar më pas, njësoj si Ivanka Trump, një terra incognita plot vendas të bindur, "natyrë të paprekur" dhe "vende mahnitëse". Kjo mendësi ilustrohet ndoshta më së miri nga një novelë grafike të Luca Dinit, ku një jaht gjigant përplaset me një grup kullash, me këtë mbishkrim:

"Në të gjitha këto projekte, synimi ynë mbetet i njëjtë: të krijojmë hapësira që harmonizohen me mjedisin, si në det ashtu edhe në zemër të qytetit, duke ndërthurur bukurinë, artin dhe natyrën."

Le t'i marrim fjalët e tyre siç janë! Ja disa shembuj të tjerë të arkitektëve "të befasuar":

"Kryeministri Edi Rama më dërgoi një mesazh në Instagram duke më pyetur nëse do të isha i interesuar të punoja në Shqipëri."

(Christ Precht, projektuesi i "Garden of Eden" të Ramës).

Dhe:

"Të mërkurën, me 1 maj 2024, ditë feste, në orën 22:00, miku im Pablo Bofill më telefonoi për të më thënë se 'Edi' do të më telefononte. [...] Shumë shpejt na u kërkua të projektonim dy projekte në Tiranë."

(Sam Chermayeff).

Një tjetër:

"Benedetta Tagliabue më shkroi për të më pyetur nëse isha dakord që numri im i telefonit t'i jepej kryeministrit të Shqipërisë. I thashë, sigurisht. Pesë minuta më vonë më telefonoi vetë kryeministri dhe më pyeti nëse mund të shkoja në Tiranë për të diskutuar mundësinë e një projekti."

(Alejandro Aravena).

Si mund të konsiderohet kjo një mënyrë normale për zhvillimin e prokurimeve publike, apo në këtë rast, për një projekt privat të një kulle gjigante? Cili është roli i kryeministrit shqiptar në sigurimin e arkitektëve ndërkombëtarë për zhvillues privatë? Çfarë politike ndiqet këtu? Është e qartë se, herët a vonë, SPAK-ut do t'i duhet të marrë në pyetje kryeministrin për çdo projekt të madh ndërtimi, pasi The Albanian Files ofron prova të qarta se ai është personalisht i përfshirë pothuajse në çdo kullë apo projekt turistik. Të gjitha fijet të çojnë tek ai.

Edhe vetë arkitektët e pranojnë këtë hapur dhe pa asnjë drojë:

"Projekti për Shqipërinë, me vizionin dhe mbështetjen e kryeministrit Edi Rama, është unik."

(Álvaro Siza, që shkatërron plazhin e bukur të Ranës së Hedhun).

"Kryeministri Edi Rama e ka vendosur arkitekturën në listën e prioriteteve të tij; ai merret me të në të vetmen mënyrë që e konsideron të mundshme, duke u përfshirë personalisht."

(Christian Kerez, që duket se nuk ka dëgjuar kurrë për shtetin e së drejtës dhe projekton një resort në bregdetin e Shëngjinit).

"Shqipëria ka një lider të madh të interesuar për kulturën, artin dhe arkitekturën, gjë që sjell projekte vizionare dhe të orientuara nga e ardhmja. Kjo, fatkeqësisht, është shumë e rrallë në ditët e sotme. Është një nder i madh të punosh me ekipin e kryeministrit [...] një lider vizionar."

"Edhe pse rregulloret janë fleksibël, ekziston një vizion i qartë, që vjen nga kryeministri, për zhvillimin arkitekturor dhe urban të Shqipërisë."

"Projekti në Shqipëri që shërben si shembull është vetë projekti i kryeministrit Edi Rama për Shqipërinë [...]. Për mua, kjo nga ana e kryeministrit Edi Rama [...] është motivim i mjaftueshëm për të vazhduar."

(Camilo Rebelo, që ndërhyn në një pjesë të Parkut të Liqenit në Tiranë dhe harton një masterplan 'privat' për perlën bregdetare të Borshit).

"Udhëheqja e Shqipërisë, veçanërisht kryeministri, tregon një interes të jashtëzakonshëm për artin dhe arkitekturën. [...] Me çdo projekt të përfunduar, qytetet e Shqipërisë dhe peizazhi i saj bëhen më të jetueshëm dhe më tërheqës."

(Cebra, përgjegjëse për përbindëshin arkitekturor të quajtur 'Mount Tirana' dhe për disa resorte pranë Durrësit dhe Himarës).

"Vepra më përfaqësuese është Projekti Shqiptar, një përmbledhje nismash që burojnë nga vizioni artistik gjithëpërfshirës i Edi Ramës në fillim të mijëvjeçarit."

(Davide Macullo, përgjegjës për shkatërrimin e zonës buzë liqenit të Farkës).

"Ajo që e veçon Shqipërinë është hapja ndaj ideve të reja dhe gatishmëria për të marrë rreziqe. Besimi i kryeministrit Edi Rama se arkitektura është një pjesë jetike e së ardhmes së vendit përcakton drejtimin dhe mënyra e drejtpërdrejtë se si trajtohen projektet është vërtet freskuese."

(Winy Maas, mbi banalitetet e turpshme të të cilit nuk do të komentoj më tej).

Megjithëse zërat shqiptarë mungojnë pothuajse plotësisht në këtë botim, ata shfaqen shpesh si "partnerë lokalë". Një nga më kryesorët është SON Architects, e njohur për marrëdhëniet e saj të ngushta historike me Bashkinë e Tiranës. Përfshirja e saj në disa prej projekteve të përfshira në The Albanian Files do të ishte një pikënisje praktike për hetimet e SPAK-ut.

Në libër gjejmë edhe miq të vjetër të Ramës, si Anri Sala (i lidhur me ridizenjimin e korruptuar të Sheshit Skënderbej nga 51N4E dhe Fusha, mezi pres dëshminë e tij) dhe Adrian Paci (i përfshirë me Kuehn Malvezzi në ndërtesën Expo Albania dhe në një kullë të Taller Hector Barroso). Ky i fundit, megjithatë, së fundmi, përballë protestave masive, është përpjekur të distancohet publikisht nga qeveria që i ka shërbyer, me këtë lloj fjalori të mjegullt tipik të viteve '80:

"Është e qartë se sot kërkohet një pakt i ri mes shoqërisë dhe elitës politike dhe kjo nevojë e fton klasën qeverisëse të bëjë një hap pas."

Others will try to do the same as resistance to the Rama government grows. Let us not forget which side they defended with all their heart and soul and how they benefited from it.

Some architects go even further and openly express their disregard for democracy and public consultation, which is entirely consistent with Rama's autocratic way of governing, which sees politics as "painting a picture." This is perhaps expressed most clearly by architect Manuel Aires Mateus, involved in projects that have transformed the coast in Shengjin, Saranda, Ksamil, and Vlora:

"There are times when things have to be imposed from the top down, so this quality has to be forced into existence to create a need that doesn't currently exist."

But perhaps the architect who has most clearly expressed the utter lack of shame with which each of them tries to curry favor with the prime minister is Reinier de Graaf, of the renowned Dutch studio OMA. Paradoxically, De Graaf recently published a "manifesto," Architecture against Architecture, in which he asks:

"What can prevent iconic buildings from being involved in money laundering? And the essential question: which projects should architects reject on moral grounds?"

De Graaf was kind enough to give us an idea of ​​the answer, through a letter he sent to Rama and which he considered reasonable to publish in The Albanian Files:

"I don't say this lightly, but for us architects it would be better if the next elections [in 2025] were simply cancelled. I would even go further. Given that Albania continues to be an enlightened supporter of architecture, our profession would benefit greatly if the country never held elections again and if you, after your fifth consecutive term as prime minister, simply continued as president for life, or perhaps even as king. [...] I know that what I am asking of you is not a small sacrifice, but it is of extraordinary importance. I hope you will consider it."

I don’t say this lightly, but every architect whose compromising voice is documented in The Albanian Files poses a direct threat to Albanian democracy, wrapped in extremely weak theoretical arguments. This 750-page publication presents evidence of their moral bankruptcy, contempt for due process, hostility to the environment, and disregard for the rule of law.

For the sake of architecture itself, any government that comes after Rama, and I have no doubt that day will come, must hold each of them accountable: what they knew, who they spoke to, and whose money they accepted. They must be held accountable.

I contacted each architectural firm included in the book to give them the opportunity to respond to Reinier de Graaf's call for the annulment of the elections and the proclamation of a monarchy in Albania. None of them responded.