Power, towers and Rama/ “The Albanian Files” as a reflection of a centralized system

By Lajdi Sulaj,  STUDIO MAGAZINE

While Albanian squares have been turning pink and boiling for more than a month in a spontaneous and unstoppable popular protest – a collective mobilization without precedent in the last thirty years – a completely opposite narrative, based on self-aggrandizement, is developing within the institutions.

This paradox materialized on June 3 in Tirana, during the inauguration of the second edition of the architecture festival 'Bread and Heart', with the presentation of the book 'The Albanian Files' (Lars Müller Publishers, edited by Anneke Abhelakh). Eight hundred pages, 523 architectural projects, sixty international studios involved: the figures of the catalog show an unprecedented transformation. Millions of square meters are reshaping the Albanian territory, from north to south. However, this monumental publication shows only the tip of the iceberg: the interventions that are not documented are much more numerous than those included in the volume, describing an even broader territorial transformation.

In a recent interview with the Financial Times, Prime Minister Edi Rama indignantly rejected accusations that he is the "Godfather" who has absolute control over the country, inviting anyone to provide evidence. And yet, that evidence seems to be found right between the pages of "The Albanian Files."

A book ostensibly dedicated to architecture ends up becoming the manifesto of a political model, in which the prime minister appears as the main director of Albania's urban transformation.

History teaches us that architecture has always been one of the privileged instruments of power. Cities are not just spaces: they shape the identity and culture of a people. The Albanian case updates this concept, transforming the entire country into a laboratory of experimentation entrusted to the greatest names in international architecture.

Editor Anneke Abhelakh herself admits, from the book's opening pages, that it is impossible to "separate architecture from power" in the Albanian context. Citing Deyan Sudjic's book 'The Edifice Complex', she recalls that buildings serve to impress, to represent the ambition of those who govern, and that the decisions that are reshaping the country are "undeniably driven by opportunism".

Many archivists, no competition

Architecture is not only becoming an instrument of urban transformation, but the firms of famous architects also function as a calling card. The cultural prestige of contemporary architecture is used to build the narrative of a modern, open and dynamic Albania, while domestic conflict is growing over how this transformation is being realized.

Në faqet e ‘The Albanian Files’, marrëdhënia mes pushtetit politik dhe arkitekturës del qartë nga dëshmitë e vetë projektuesve. Shumë prej tyre tregojnë se nuk kanë ardhur në Shqipëri përmes konkurseve publike, thirrjeve apo procedurave transparente, por falë kontakteve personale me kryeministrin.

Ka nga ata që rrëfejnë se kanë marrë një mesazh në Instagram drejtpërdrejt nga Rama, duke fituar më pas një kontratë për një vepër publike me vlerë katër milionë euro; të tjerë kujtojnë një telefonatë personale nga "Edi" pas një shkëmbimi të thjeshtë kontaktesh; madje edhe një fitues i Çmimit Pritzker përshkruan të njëjtën mënyrë veprimi.

Planifikimi urban duket kështu se zhvendoset nga dimensioni demokratik në atë privat, duke zëvendësuar instrumentet e transparencës administrative me marrëdhënie personale.

Domethënëse është edhe letra që një partner i studios OMA i dërgoi kryeministrit. Duke e falënderuar për kushtet veçanërisht të favorshme që u ofroheshin projektuesve ndërkombëtarë, ai shkonte deri aty sa të shprehte në mënyrë provokuese dëshirën për anulimin e zgjedhjeve të ardhshme dhe vendosjen e një presidencë të përjetshme. Rama më pas e minimizoi tekstin duke e quajtur thjesht një provokim satirik. Megjithatë, në kontekstin e përgjithshëm që paraqet libri, episodi merr një kuptim ogurzi.

Pasoja më e dukshme e këtij modeli "ndërkombëtar" është përjashtimi pothuajse i plotë i arkitektëve shqiptarë. Në 523 projektet e mbledhura në libër nuk figuron asnjë autor vendas.

Në parathënie, Rama e përkufizon Shqipërinë si "shkollën më të madhe të arkitekturës në ajër të hapur", duke argumentuar se profesionistët e rinj shqiptarë mund të mësojnë duke punuar krah studiove të mëdha të huaja. Por në arkitekturë, të mësuarit nuk mund të zëvendësojë autorësinë.

Ta kufizosh një brez të tërë vetëm në rolin e bashkëpunëtorëve të arki-starëve do të thotë t'i mohosh vendit mundësinë për të zhvilluar kulturën e vet të projektimit. Rreziku konkret është që territori ynë të shndërrohet në një atlas "qytetesh të padukshme" dhe skenografish urbane të përbëra nga imazhe abstrakte, forma të zbrazëta dhe sugjerime estetike të lëmuara, të vendosura artificialisht në kontekstin shqiptar.

‘The Albanian Files’ dokumenton një gjeografi të qartë të investimeve, një zgjerim pothuajse tërësisht të orientuar drejt kullave shumëfunksionale, komplekseve rezidenciale luksoze dhe resorteve turistike, ndërsa ndërhyrjet e destinuara për hapësirat publike dhe infrastrukturën sociale mbeten në plan të dytë.

Ndërsa katalogu kremton komplekse rezidenciale ekskluzive dhe horizonte të reja urbane, Shqipëria vazhdon të vuajë nga mungesa kronike e programeve të banesave sociale, infrastruktura e pamjaftueshme dhe shërbime thelbësore që mbeten ende të paarritshme në shumë zona të vendit.

Lagje pa standardet minimale urbanistike, territore të izoluara nga lidhje të papërshtatshme rrugore dhe banesa pa shërbimet bazë bashkëjetojnë me ndërtimin e "perlave" të reja të destinuara për tregun e pasurive të paluajtshme luksoze.

Është e vështirë të thuhet se kjo përfaqëson prioritetin e një vendi që ende përballet me dobësi të thella infrastrukturore.

Në shumë raste, për më tepër, identiteti i porositësve nuk përmendet nga studiot e arkitekturës, duke ngritur pikëpyetje mbi origjinën e kapitaleve dhe transparencën e këtyre operacioneve të pasurive të paluajtshme.

Nga zona natyrore të mbrojtura në parcela ndërtimi

Ajo që e bën të mundur këtë transformim është edhe një rishikim i thellë i kuadrit ligjor.

Ligji i ri për Zonat e Mbrojtura (Ligji nr. 21/2024), i cili sot kundërshtohet nga protestat popullore, i lejon Këshillit të Ministrave të autorizojë ndërhyrje turistike brenda parqeve kombëtare dhe zonave bregdetare që më parë gëzonin mbrojtje.

Atij i shtohet edhe Ligji nr. 55/2015 për Investimet Strategjike, i cili parashikon procedura të përshpejtuara, ul ndjeshëm afatet e miratimeve dhe madje lejon edhe shpronësime për interes publik në favor të subjekteve private.

Falë këtij lloji ndryshimesh ligjore, zona si laguna e Nartës ose territori i Zvërnecit mund të ulen në status mbrojtjeje dhe t'u ofrohen si parcela ndërtimi kapitaleve të mëdha ndërkombëtare.

Shembulli më i debatueshëm është megaprojekti shumëmiliardësh i promovuar nga Jared Kushner dhe Ivanka Trump, të cilët synojnë të ndërtojnë resorte luksoze dhe mijëra njësi banimi pikërisht përgjatë këtyre ekosistemeve të brishta.

Nuk është rastësi që simboli i protestës së madhe popullore është bërë pikërisht flamingoja, shpendi i mbrojtur që jeton në lagunë dhe që sot mishëron rezistencën kundër përparimit të spekulimit ndërtimor.

Kudo del në pah e njëjta logjikë: zhvillimi i pasurive të paluajtshme mbizotëron sistematikisht mbi mbrojtjen e peizazhit, biodiversitetit dhe interesit të përgjithshëm.

Në fakt, problemi nuk është cilësia e ndërtesave individuale. Shumë nga projektet e përfshira në këtë vëllim janë hartuar nga disa prej studiove më të mira të arkitekturës në botë dhe, të marra veçmas, mund të kenë një vlerë të padiskutueshme arkitekturore.

Por një qytet nuk është thjesht shuma e ndërtesave ikonike.

Urbanistika përfaqëson një dialog midis peizazhit, shërbimeve, hapësirave publike, mjedisit dhe nevojave kolektive.

Kur ky ekuilibër prishet, edhe arkitektura më e mirë bëhet pjesë e problemit.

Slogani i famshëm "less is more" ("më pak është më shumë"), në Shqipëri shndërrohet në mënyrë të ngathët në "more is more" ("më shumë është më shumë"), duke rrezikuar ta kthejë ekselencën arkitekturore, të thirrur nga Kryeministri, në një kostum elegant pas të cilit fshihen pabarazi të thella territoriale.

Një energji e re

Pikërisht në këtë kontekst duhet lexuar protesta e javëve të fundit, një mobilizim në të cilin sheshet shqiptare nuk kundërshtojnë vetëm rrokaqiejt individualë apo kërcënimin ndaj ekosistemeve të lagunës së Nartës, por kërkojnë të drejtën demokratike për të marrë pjesë në vendimet që transformojnë vendin, në vend që t'i pësojnë ato në mënyrë pasive.

Kjo revoltë i jep zë një pakënaqësie shumë më të gjerë: megjithëse Prodhimi i Brendshëm Bruto (PBB) u rrit mesatarisht me 3,1% në vit nga 2013 deri në 2024 falë ndërtimit dhe turizmit, pabarazitë janë rritur ndjeshëm që nga vitet 2010.

Pasuria vazhdon të mbetet e përqendruar në duart e pak njerëzve, ndërsa popullsia përballet me paga mesatare të ngrira mes 700 dhe 800 eurosh dhe më shumë se një e pesta e punëtorëve merr një pagë minimale prej vetëm 390 eurosh.

Kjo pabarazi ekonomike, e kombinuar me perceptimin e përhapur për korrupsionin dhe mangësitë në sistemin shëndetësor dhe atë të drejtësisë, e ka rrëzuar besimin ndaj institucioneve publike në vetëm 11,6% (më pak se gjysma e mesatares së Ballkanit) dhe ka nxitur një eksod dramatik, gjatë të cilit në pesëmbëdhjetë vitet e fundit janë larguar 700.000 njerëz, ndërsa 74% e të rinjve nën 30 vjeç deklarojnë ende se duan të emigrojnë.

Përballë kësaj pakënaqësie të përhapur, Kryeministri priret ta shpjegojë çdo kritikë si ndërhyrje të jashtme, një shenjë e një klase politike gjithnjë e më të paaftë për t'u përballur me kontradiktat e veta.

Më 4 korrik, ditën e ditëlindjes së Edi Ramës, ndërsa arkitektë nga e gjithë bota festonin figurën e Kryeministrit, sheshet vazhdonin të mbusheshin me njerëz që kërkonin dorëheqjen e tij.

Në këtë mobilizim ekziston një paradoks i thellë: njeriu që sot kundërshtohet për modelin e tij politik është i njëjti që, në fillim të angazhimit të tij publik në vitet '90, u imponua në skenën publike si një artist avangardë, një intelektual anti-sistem dhe një ministër Kulture që premtonte demokratizimin e hapësirës kolektive kundër trashëgimisë së autoritarizmit.

Pas tre dekadash, ai projekt çlirimi urban duket se është shndërruar në të kundërtën e tij.

Për këtë arsye, kjo revoltë nuk është thjesht politike.

Është protesta spontane e një brezi të ri që ndihet i tradhtuar dhe është lodhur nga një qeveri që ka pushuar së menduari për mirëqenien e qytetarëve të saj.

Është një mobilizim i udhëhequr nga të rinj që duan të nisin gjithçka nga e para dhe kërkojnë dorëheqjen e të gjithë klasës politike, duke dalë në rrugë për të denoncuar korrupsionin sistemik, pushtetin e pakufizuar të oligarkëve dhe ndërhyrjen e investitorëve që vendosin fitimet e tyre private mbi interesat e kombit.

Është refuzimi i vendosur për t'u shtypur nga tridhjetë vjet retorikë tepër të centralizuar; është zgjimi i një ndërgjegjeje kolektive që i kundërvihet heshtjes dhe nuk pranon më që toka e vet të reduktohet në një mall shkëmbimi.

When I reach the end of 'The Albanian Files', I find myself suspended in a kind of limbo, between interest in change and concern about what Albania risks becoming.

I look at these pages and wonder if the place I left thirty years ago is still the same one I find today; if it still belongs to me or if it has already become the property of others.

There is a different, almost painful, feeling when you see the transformation of your country of origin and realize, day after day, that you have been completely excluded from its development.

It is the deep disappointment of witnessing an epochal metamorphosis that does not seem to anticipate our presence.

However, the young generations who have been taking to the streets for more than a month show that Albania is finally waking up.

It is a new, conscious and courageous energy, seeking its place in the future.

It is precisely from here, from this reawakened collective consciousness, that Albania must start again.

From here arises the hope that we can begin again, together, to design our cities.