The Albanian Files: The Anatomy of Edi Rama's 'Architectural Renaissance'

At 10 pm on May 1, 2024, American architect Sam Chermayeff received an unusual call from his colleague and friend, Pablo Bofill.

“Eddie will call you,” he announced.

Chermayeff, 45, runs an architecture studio based in Berlin and New York and until then, had never seriously thought about Albania. But the phone call turned out to be a stroke of luck for his studio.

On the other end of the line was not Edi, but Adelajda Roka – a senior Albanian official who heads the Territorial Development Agency.

“In a short time we were asked to do two projects in Tirana, one of 30 thousand square meters and the other of 15 thousand square meters,” writes Chermayeff in the sensational book titled “The Albanian Files.”

He says he agreed, "without really understanding what was happening."

Just a few weeks later, the American architect took a plane to Tirana on a journey described with even greater notes of astonishment. He was met at the runway and taken to a villa, which he calls the “House of Comrades.”

He then met his first Albanian clients – a small group of three businessmen, each with G-Wagon cars, Richard Mille watches and Cartier gold bracelets. On a visit to the site where a 44-story tower was to be built, they told him he had free rein to do whatever he wanted. Chermayeff proudly calls them   “ our guys.”

Asked by BIRN in late June about how he had entered the Albanian market, Chermayeff refused to directly confirm that it was Adelajda Roka who had connected him with clients, but admitted that she was part of the mechanism.

“I spoke to many people besides Adelajda,” he said in a phone conversation. “I can’t confirm if it was Adelajda Roka who put us in touch with the clients, but I believe that was the mechanism.”

Sam Chermayeff is just one of 60 architects from international studios represented in the controversial book  The Albanian Files –  a combination of their impressions and realized projects for high-rise towers and tourist resorts as part of Albania's so-called "architectural renaissance."

Published by the Swiss house "Lars Müller Publishers" with a foreword by Prime Minister Edi Rama, the book opens a window on how short connections with big names in world architecture serve as a calling card of success in front of the National Council of Territory and Water, where under Rama's leadership construction permits are approved.

Disa prej arkitektëve rrëfejnë për më tepër në libër se projektet multimilionëshe të ndërtimit porositen drejtpërdrejt përmes kryeministrit, drejtoreshës së AZHT-së apo rrjeteve informale për llogari të klientëve privatë.

Shkrimtari dhe publicisti Fatos Lubonja, një kritik i hershëm i planeve të Ramës për ndërtimin e kullave në Tiranë, e konsideron këtë si “provë të kapjes së shtetit’.

“Përdorimi i star-arkitektëve është velloja për të mbuluar këtë aktivitet, që unë e konsideroj kriminal të pastër dhe këtu mendoj që ka vend për hetim,” tha Lubonja për BIRN.

Kryeministri Edi Rama dhe drejtoresha e AZHT-së, Adelajda Roka nuk iu përgjigjën pyetjeve të BIRN deri në publikimin e këtij shkrimi.

Telefonatat e kryeministrit

 

Prej më shumë se një dekade, Tirana është kthyer në një laborator agresiv ndërtimi, ku lejet e kullave dhe komplekseve të mëdha justifikohen me vizionin e një kryeqyteti në rritje të shpejtë.

Projektet bazohen në Planin e Përgjithshëm Vendor TR030, i hartuar në vitin 2016 nga studioja e arkitektit Stefano Boeri mbi një skenar zgjerimi demografik dhe territorial për Tiranën. Plani parashikonte një rritje të paktën me 200 mijë banorë brenda 15 vitesh, por censi i vitit 2023 tregoi një realitet tjetër.

Në vitin 2023, Bashkia e Tiranës rezultoi me 591,427 banorë rezidentë, ndërsa në territorin e saj u regjistruan mbi 52 mijë banesa të pabanuara, 40 mijë prej të cilave apartamente në pallate.

Megjithatë, realiteti i kryeqytetit në tkurrje nuk e frenoi valën e ndërtimeve.

Tirana u kthye në “El Doradon” e arkitektëve të huaj, shpeshherë me këmbënguljen direkte të kryeministrit Edi Rama, siç sugjeron libri “The Albanian Files”.

I kuruar nga redaktorja Anneke Abhelakh, libri përmban rreth 520 projekte të hartuara nga gjashtëdhjetë  studiot ndërkombëtare të arkitekturës në Shqipëri, duke filluar nga mesi i viteve 2000 kur Rama ishte kryebashkiak i Tiranës. Por numri i tyre u rrit ekponencialisht në sasi dhe volume ndërtimi pas vitit 2020, kur Rama ishte në mandatin e tij të tretë si kryeministër.

Disa prej aktitektëve në libër e përshkruajnë përvojën e tyre shqiptare me një sinqeritet tronditës – siç është rasti i arkitektit austriak, Chris Precht, i cili thotë se u kontaktua nga kryeministri Edi Rama përmes një mesazhi në Instagram. Studio e Precht ka projektuar një sërë ndërtimesh masive në Tiranë dhe zona të tjera të vendit, përfshirë edhe projektin e debatueshëm “Eden”, një strukturë brenda oborrit të Kryeministrisë.

I ftuar direkt nga Rama thotë se është edhe Alejandro Aravena, një arkitekt i njohur nga Kili.

“Benedetta Tagliabue [arkitekte spanjolle] më shkroi për të më pyetur nëse isha dakord që numri im i kontaktit t’i jepej kryeministrit të Shqipërisë. I thashë: ‘Sigurisht’. Pesë minuta më vonë më kontaktoi kryeministri, duke më pyetur nëse mund të vija në Tiranë për të diskutuar mundësinë e një projekti”, shkruan Aravena, që drejton studion “Elemental”. Projekti i tij, një kullë 300 metra, ngjitur me atë që njihet si Mali i Tiranës, është më e larta e projektuar deri tani në kryeqytet.

Studioja gjermane e arkitekturës, BOLLES+WILSON ka punuar në Tiranë që prej kohës kur Rama ishte kryetar bashkie dhe sipas përshkrimit në libër, dërgoi në drejtim të tyre një investitor shqiptar. Projekti që pasoi ishte ndërhyrja në fasadën e një kulle në ndërtim, e cila, sipas rrëfimit të tyre, “nuk kishte përmbushur pritshmëritë e kryebashkiakut.”

Të marra veçmas, këto rrëfime mund të lexohen si dëshmi të dëshirës për arkitekturë cilësore të kryeministrit Rama, por të marra së bashku, ato tregojnë një model problematik, në të cilin arkitektët e huaj nuk hyjnë përmes një tregu të hapur konkurrues, por përmes një rrjeti ku kryeministri dhe institucionet pranë tij shfaqen si orientues, ftues ose ndërmjetës.

Në këtë kuptim, The Albanian Files është sipas Lubonjës jo vetëm një libër arkitekture, por një dokument politik dhe provë për hetime të mëtejshme. Ai thekson se projektet e mëdha duhen parë në lidhje me interesat private, ndryshimet ligjore të bëra për llogari të tyre si paratë kriminale që janë përdorur për ngritjen e tyre.

Lubonja thotë se “The Albanian Files” tregojnë gjithashtu se një pjesë e këtyre projekteve—përfshirë atë për resortin me 5 yje të propozuar nga Jared Kushner—ishin planifikuar që para ndryshimeve ligjore për zonat e mbrojtura.

“Këto projekte ishin pa u ndryshuar ligji, biznesmenët e dinin dhe kjo është provë e kapjes së shtetit,” theksoi Lubonja.

Edhe deputeti i Lëvizjes Bashkë, Redi Muçi, e lexon librin si dëshmi të një mënyre informale qeverisjeje, ku institucionet nuk e kontrollojnë procesin, por e certifikojnë atë.

“Është një lloj demonstrimi i një deliri madhështie të një kryeministri që e konsideron veten përtej ligjit,” tha Muçi për BIRN.

“Institucionet janë aty për të certifikuar marrëveshjet informale,” tha ai, ndërsa akuzoi kryeministrin se bënte rolin e ndërmjetësit dhe studiot e huaja të arkitekturës se kishin gjetur në Shqipëri një vend “ku mund të shfrenojnë fantazinë duke tejkaluar çdo normë urbanistike”.

Jo thjesht çështje shijeje

 

Të dhënat e siguruara nga BIRN përmes intervistave me arkitektë dhe investitorë vendas tregojnë se ftesat për arkitektët e huaj vijnë me një kosto të lartë, të paktën 10-fishin e çmimeve të tregut, të cilat u faturohen blerësve fundorë.

Kjo ka krijuar gjithashtu një mekanizëm hierarkik privilegjesh për studiot ndërkombëtare dhe partnerët e tyre në Shqipëri, që lidhet drejtpërdrejt me suksesin e miratimit të lejeve të zhvillimit apo ndërtimit në Këshillin Kombëtar të Territorit, KKTU.

Nëse çmimet mesatare të projektimit variojnë nga 7-10 euro për metër katror, arkitektët e huaj faturojnë deri në 60 euro për metër katror, duke përfshirë këtu edhe pagesat për studiot lokale të projektimit. Në varësi të sipërfaqeve të ndërtimit, kostot e projektimit luhaten nga 300 mijë deri në 2 milionë euro.

Megjithatë, shumë biznesmenë ndërtimi e konsiderojnë këtë një investim të sigurt.

Adjon Hanxhari, pronari i kompanisë “Hanxhari Group” shpenzoi 120 mijë euro për një studio lokale projektimi për një kompleks turistik në Vlorë, por projekti u rrëzua nga KKTU. Tani ai i është rikthyer sërish projektit, por këtë herë ka një studio të huaj arkitekturore nga pas.

“M’u ofrua një studio lokale që më tha: ‘Kemi arkitektin e duhur për këtë rastin tënd,” tha Hanxhari në një bisedë telefonike me BIRN. Ai e sheh arkitektin e huaj si garanci cilësie.

“Arkitektët e huaj janë më dinjitozë. Planet e tyre janë të detajuara dhe parashikojnë edhe rrezet e diellit,” tha Hanxhari, duke pretenduar se studiot shqiptare e kishin lënë në baltë.

“The Albanian Files” zbulon më shumë mbi projektin që synon të zhvillojë Hanxhari, një kompleks hotelerie mbi një shpat shkëmbor që bie thikë mbi bregdetin e Vlorës, i pagëzuar si “Vlora Calligraphy”.

Projekti po zhvillohet nga arkitekti nga Koreja e Jugut, Minsuk Cho, themelues i Mass Studies, i cili gjatë vizitës së tij të parë në Tiranë në gusht 2024, u takua me drejtoreshën e AZHT-së, Adelajda Roka, e cila e prezantoi me disa projekte potenciale ku mund të përfshihej.

Cho shkruan në libër se i shoqëruar nga Adelajda dhe një koleg i tij, ai u takua edhe me kryeministrin Rama, me të cilin bisedoi se si Shqipëria kishte qenë dikur Koreja e Veriut e Europës. Në një moment, ai shkruan se Rama e kishte pyetur edhe për gjurmën e sipërfaqes së ndërtimit që klienti synonte të ndërtonte. Cho thekson se pasi dëgjoi përgjigjen, Rama bëri një llogaritje të shpejtë me mendje dhe vërejti se me shumë mundësi ishte e tepërt për vendin.

Arkitekti Minsuk Cho nuk iu përgjigj pyetjeve të BIRN, por partneri i tij lokal, Genti Shtëmbari, themelues i studios Artech, mohoi që kontakti të kishte ardhur nga zyrat e qeverisë.

“Ne e kemi kërkuar bashkëpunimin dhe bashkëpunojmë me një sërë studiosh të huaja, pasi këto janë projekte të mëdha dhe ne nuk mundemi t’i realizojmë vetëm,” tha Shtëmbari për BIRN.

Ai shtoi gjithashtu se arkitektët e huaj kërkohen nga investitorët, pasi kjo u jep vlerë investimit të tyre. I pyetur për takimin e arkitektëve koreanë me Ramën dhe Rokajn, Shtëmbari tha se nuk mund të fliste, pasi nuk kishte qenë i pranishëm.

Por një arkitekt shqiptar i përfshirë në disa prej projekteve të “The Albanian Files” e quajti situatën e krijuar si absurde.

“Në AZHT nuk shkohet me projekt, por shkohet për takim,” tha arkitekti në kushtet e anonimatit, nga droja se publikimi i emrit do të dëmtonte biznesin e tij dhe klientët për të cilët punon.

"Foreign architects are needed to break the law, because Maliqi [Rama] allows them to do what local studios are not allowed to do at all," he added.

According to him, the selection of foreign architects is not simply a matter of taste or quality, but is related to access to decision-making, which determines which plot is built and which is not, along with the intensity of construction.

"These are like bullets that when fired with a shotgun spread all over the country. But these are bullets that fall where they should, where the permit is then approved," he concluded.

Sun, moon, star

Three months after the unusual phone call from Tirana, the 44-story tower designed by American architect Sam Chermayeff received development permission from the National Council of Territories. With an area of ​​30 thousand square meters, as much as the architect had been promised in the phone conversation with Roka mentioned in the book. The decision is dated July 31, 2024 for the building titled “Sun Moon Star”; a celebration according to the author of Tirana’s architectural amalgam.

The tower on “Asim Vokshi” Street near the new Tirana Boulevard will serve as a residential and hotel structure and is being developed by the Al-Point company owned by Aleksandri Vasili – one of the three men described as  “our guys ” by the architect.

Contrary to Chermayeff's description in the book, Vasili told BIRN that the foreign architect was selected and invited by him to carry out the "Sun Moon Star" tower project.

"I had followed his work, I had studied it, as I do with other architects, and I invited him," said Vasili, who added that he was also an architect by profession.

For Sam Chermayeff, direct contacts with the director of the ARD and Prime Minister Rama do not constitute a case of conflict of interest. According to him, in other countries too, it happens that institutions that approve permits or urbanization plans are in contact with architects and investors.

"Albania is special, but not special in this case," he said, adding that he stood by his work.

However, Chermayeff acknowledged that citizens' demands to be involved are legitimate, given the protests and criticism of the book.

“I think people have the right to demand transparency,” he concluded./ BIRN