'The train has left', is there still a path for Kosovo towards the EU?

Three and a half years after submitting its application for membership in the European Union, Kosovo continues to wait for its request to pass the first procedural step.

While enlargement has returned to the center of the EU agenda, Kosovo's European perspective remains blocked. What is holding the process back and is there still a way to unblock it?

When Ireland took over the Presidency of the Council of the European Union on July 1, it placed enlargement among its top priorities for the next six months.

However, in its program, there is no specific reference to Kosovo.

Is this just a symbolic absence or an indicator of the "place" that Kosovo occupies today on the EU's enlargement agenda?

In its response to Radio Free Europe, the Irish Presidency explained that it supports the progress of all candidate and potential candidate countries, including Kosovo, towards EU membership.

But he accompanied this support with a formulation often heard in Brussels: progress will depend on the conditions that must be met and the implementation of the necessary reforms.

Behind this diplomatic stance lies a much more complex reality for Kosovo.

A process blocked from the first step

Radio Free Europe's editor for European affairs, Rikard Jozwiak, says that Kosovo is currently not among the European Union's enlargement priorities.

When Ireland talks about enlargement, according to him, the focus is on countries that have already advanced further in the membership process, such as Montenegro and Albania, but also on Ukraine and Moldova, which, following the Russian aggression in Ukraine, have gained new strategic importance for the EU.

"Kosovo has been stalled in enlargement since it submitted its membership application at the end of 2022, and I don't expect any movement in the next six months either," says Jozwiak.

According to EU procedures, it is the presidency of the Council of the EU that decides whether an application is put under consideration.

Kosovo submitted its application on December 15, 2022, in the last days of the Czech Presidency.

But none of the presidencies that followed pushed it forward.

As a result, the application continues to fail to even pass the first formal stage: review by the Council and submission to the European Commission for evaluation.

Jozwiak says the obstacles are not related to the next presidency, but to the lack of political consensus within the European Union itself.

"The last presidency that tried to test the Council's willingness to forward Kosovo's application to the European Commission was Sweden, in 2023. Since then, no one has taken such a step," says Jozwiak.

He adds that there is no sign that the five member states that do not recognize Kosovo – Spain, Greece, Romania, Slovakia and Cyprus – have changed their position.

Për këtë arsye, sipas tij, Irlanda mund të arrijë shpejt në përfundimin se nuk ekziston mbështetja e nevojshme politike për ta çuar përpara aplikimin e Kosovës dhe, rrjedhimisht, të mos e hapë fare këtë çështje në Këshillin e BE-së.

Radio Evropa e Lirë kërkoi edhe qëndrimin e Qeverisë së Kosovës lidhur me pritjet nga Presidenca irlandeze dhe hapat që synon të ndërmarrë për avancimin e procesit të integrimit evropian, por deri në publikimin e këtij materiali nuk mori përgjigje.

Këtë javë, në Prishtinë u mbajt takimi i Komitetit të Stabilizim-Asociimit ndërmjet Kosovës dhe Bashkimit Evropian, ku BE-ja kërkoi përshpejtimin e reformave, veçanërisht në administratën publike, sundimin e ligjit, lirinë e shprehjes dhe mbrojtjen e të drejtave themelore, përfshirë ato të komuniteteve joshumicë.

Qeveria e Kosovës, nga ana e saj, riafirmoi përkushtimin për zbatimin e obligimeve që rrjedhin nga Marrëveshja e Stabilizim-Asociimit (MSA).

Përtej reformave të Kosovës

Ngecja e Kosovës në rrugën drejt Bashkimit Evropian, sipas njohësit të politikës së zgjerimit në Iniciativën Evropiane për Stabilitet (ESI), Adnan Qerimagiq, nuk mund t’i atribuohet vetëm mungesës së reformave apo zhvillimeve politike në vend.

Sipas tij, përgjegjësi mban edhe vetë Bashkimi Evropian, i cili ende nuk e ka ndërmarrë as hapin e parë procedural për shqyrtimin e aplikimit të Kosovës për anëtarësim.

Qerimagiq argumenton se BE-ja ka dëshmuar edhe më herët se mund të gjejë zgjidhje juridike për ta avancuar marrëdhënien me Kosovën, pavarësisht faktit se pesë shtete anëtare nuk e njohin pavarësinë e saj.

Si shembull ai përmend Marrëveshjen e Stabilizim-Asociimit, për të cilën u gjet një formulë ligjore që mundësoi hyrjen e saj në fuqi.

“Një qasje e ngjashme mund të zbatohet edhe për ta çuar përpara aplikimin e Kosovës për anëtarësim”, thotë Qerimagiq për Radion Evropa e Lirë.

Pengesa nuk është vetëm procedurale, sipas profesorit në Universitetin e Gracit, Florian Bieber.

Ai thotë se Bashkimi Evropian e ka lidhur përparimin e Kosovës në procesin e integrimit me dialogun për normalizimin e marrëdhënieve me Serbinë – një proces që, sipas tij, prej kohësh ka humbur momentumin.

“Në këtë pikë, dialogu ka të bëjë vetëm me menaxhimin e stabilitetit, jo me ndonjë zgjidhje. Për rrjedhojë, vështirë se mund të ketë përparim në perspektivën evropiane të Kosovës, derisa Bashkimi Evropian ose të heqë dorë nga kushtëzimi i saj me dialogun, ose derisa vetë dialogu të marrë një drejtim më serioz”, thotë Bieber për Radion Evropa e Lirë.

Sipas tij, kjo do të thotë se edhe një presidencë e Këshillit të BE-së që e ka zgjerimin në mesin e prioriteteve, ka pak hapësirë për të ndryshuar dinamikën në raport me Kosovën.

Në rastin më të mirë, thotë ai, Presidenca irlandeze mund të nxisë një diskutim mbi mënyrën se si është ndërtuar procesi i zgjerimit për Kosovën dhe nëse perspektiva e saj evropiane duhet të vazhdojë të kushtëzohet nga dialogu me Serbinë.

Por, edhe për këtë ai sheh pak gjasa.

Bieber vlerëson se mungesa e institucioneve të konsoliduara në Kosovë, por edhe raportet e tensionuara që Qeveria në detyrë e Albin Kurtit ka krijuar me disa shtete kyç të Bashkimit Evropian, kanë zbehur gatishmërinë politike në Bruksel për të ndryshuar qasjen ndaj Kosovës.

“Kështu që, nuk shoh shumë gatishmëri nga ana e BE-së për të ndryshuar dinamikën dhe nuk mendoj se Irlanda është në gjendje të bëjë shumë në këtë drejtim”, thotë Bieber.

Një klimë e tillë politike përkon me një periudhë të zgjatur paqëndrueshmërie institucionale në Kosovë.

Për më shumë se një vit e gjysmë, vendi është përballur me ngërç politik, pasi tri procese zgjedhore, të mbajtura brenda 16 muajve, nuk kanë prodhuar një shumicë të qëndrueshme parlamentare.

Aktualisht, Kosova pret formimin e institucioneve të reja pas zgjedhjeve të 7 qershorit, në të cilat Lëvizja Vetëvendosje, e udhëhequr nga Albin Kurti, doli sërish forca e parë politike.

Çfarë mund të bëjë Kosova?

Jozwiak thotë se hapësira për ta afruar Kosovën me Bashkimin Evropian, në fazën aktuale të zgjerimit, është e kufizuar.

“Mendoj se treni për këtë ka ikur”, thotë ai.

Por, veçon një çështje që, sipas tij, vazhdon të ketë peshë të madhe në institucionet evropiane: përparimin drejt themelimit të Asociacionit të komunave me shumicë serbe.

“Ky ka qenë gjithmonë një kusht kyç i BE-së dhe mbetet i tillë edhe tani, edhe pse momentumi, sigurisht, nuk është më aty kur bëhet fjalë për dialogun”, thotë Jozwiak.

Asociacioni i komunave me shumicë serbe buron nga Marrëveshja e Brukselit e vitit 2013, e arritur në dialogun Kosovë-Serbi, të ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian.

Ai parashihet si një mekanizëm bashkëpunimi ndërmjet komunave me shumicë serbe në Kosovë.

Ndër vite, BE-ja ka këmbëngulur se themelimi i tij është një nga obligimet kryesore të Kosovës në kuadër të dialogut, por procesi ka mbetur i bllokuar, për shkak të mosmarrëveshjeve rreth kompetencave të Asociacionit dhe shqetësimeve se ai mund të cenojë funksionalitetin e shtetit.

Për më tepër, edhe vetë dialogu mes Kosovës dhe Serbisë është në një periudhë stagnimi.

Takimi i fundit në nivel të lartë është mbajtur në shtator të vitit 2023, pak para sulmit të armatosur në Banjskë.

Që prej atëherë, përpjekjet e Bashkimit Evropian për ta rikthyer procesin në binarë nuk kanë prodhuar ndonjë përparim domethënës.

Ku qëndron Kosova në raport me rajonin?

Ndërsa procesi i integrimit të Kosovës ka mbetur praktikisht i ngrirë, pjesa më e madhe e vendeve të tjera të Ballkanit Perëndimor kanë shënuar, në shkallë të ndryshme, përparim në rrugën drejt BE-së.

Mali i Zi mbetet kandidati më i avancuar, me të gjithë kapitujt e negociatave të hapur dhe shumicën e tyre tashmë të mbyllur përkohësisht.

“Vendi i Malit të Zi në Bashkimin Evropian tani po merr formë”, ka thënë komisionarja për Zgjerim e BE-së, Marta Kos, gjatë një vizite në Podgoricë në muajin maj.

If its membership materializes in 2028, as intended, it would mark the European Union's first enlargement in 15 years, since Croatia's accession in 2013.

Albania is conducting membership negotiations, while North Macedonia, although it has officially launched them, faces political blockades, especially from Bulgaria, for the opening of the first chapters.

Bosnia and Herzegovina received the green light to open membership negotiations in 2024, while Serbia, although negotiating with the EU since 2014, has remained without opening new chapters for years, due to a lack of reforms and misalignment with EU foreign policy, especially towards Russia.

In contrast, Kosovo remains the only country in the Western Balkans that does not even have candidate status for EU membership. /Radio Free Europe/