Business raises concerns about governance, informality and EU integration

Governance, the informal economy, and business readiness for integration into the European Union dominated discussions following the conference "How is the economy doing - Analysis of indicators and business prospects," which was held by the American Chamber of Commerce (AmCham) and Monitor Magazine a few days ago.

The debate focused particularly on the gap between legislation and its implementation, at a time when Albania is accelerating the process of approximation with European directives. Participants emphasized that business should be involved earlier in the process of drafting policies and legislation, to avoid the risk that reforms remain only on paper.

Another concern that came back into discussion was the weight of the informal economy, considered one of the biggest challenges for the country's long-term development and the European integration process.

Private sector representatives argued that the formalization of the economy will require a careful transition, so that costs are not transferred to the manufacturing and exporting sectors, which have been facing a loss of competitiveness for years.

At the same time, concerns were raised about the increasing role of the state in the economy, the level of competition in some sectors, and the impact that these developments may have on private investment.

The parties agreed that the path towards EU membership will require not only legal harmonization, but also deeper reforms in the functioning of the market, strengthening institutions, and reducing the informal economy.

Solutions that come from business

Grant Van Cleve, President of the American Chamber of Commerce: It's not easy to hide what this study shows. We want to emphasize that it's not that nothing is happening, there are positive developments.

But, alongside the positive elements, there are also issues that require attention. Five of the six deteriorating indicators are related to governance and economic management. As a country and as a government, we need to listen to the messages emerging from this survey. We hope that these findings will serve as a basis for a broader dialogue.

Constructive dialogue between industry, government and business chambers is particularly important at this moment in the European integration process.

Amidst discussions about the successes of e-government, we must have the space to acknowledge that the informal economy and corruption, as perceived by business, are messages that need to be taken seriously. These should not place us in positions of opposition to the government, but facing each other to listen and understand the concerns.

I also want to dwell on the fact that it was mentioned that a significant part of economic growth comes from the state. We believe in the free market and we must free the economy and remove the obstacles that limit its natural growth.

Duhet të mendojmë se si të reduktojmë varësinë nga rritja e nxitur nga shteti dhe të sigurohemi që rritja që mbetet të jetë sa më efikase dhe e qëndrueshme. Javën e kaluar, gjatë një diskutimi me ministrin e Mjedisit, po flisnim për disa objektiva që nuk do të jenë të lehta për t’u arritur nga biznesi.

Në diskutim u ngrit edhe çështja e zgjidhjeve të mundshme. Ministri tha se, në vend që të krijohet një komitet i ri, biznesi duhet të vijë vetë me zgjidhje. Mendoj se ky është një parim i rëndësishëm. Kur ekziston një zgjidhje që vjen nga tregu, ajo duhet të jetë modeli dhe perspektiva që ndjekim.

Pse gjetjet e indeksit vijnë në një moment të rëndësishëm

Diana Leka, Këshilli i Investimeve: Mesazhet e sotme vijnë ndoshta në një moment delikat, por ajo që dua të vlerësoj është fakti që keni bërë një krahasim 10-vjeçar. Mendoj se duhet të reflektojmë mbi politikat që janë ndjekur gjatë kësaj periudhe dhe ndikimin që ato kanë pasur në këto rezultate, të cilat në fund të fundit pasqyrojnë perceptimet e biznesit.

Fakti që keni kombinuar analizën makroekonomike me indeksin e klimës së biznesit është një instrument inovativ, i mirëpritur nga të gjitha palët. Do të ftoja edhe dhomat e tjera të biznesit të ndërmarrin nisma të ngjashme për të kuptuar më mirë se ku ndodhemi.

Unë isha veçanërisht kureshtare për komponentin e digjitalizimit dhe e vlerësoj këtë analizë, pasi edhe ne kemi publikuar studime të përbashkëta mbi digjitalizimin e shërbimeve vendore, qendrore dhe të sistemit të pronës.

Mendoj se këto gjetje vijnë në një moment të rëndësishëm, pasi sapo janë publikuar dy dokumente strategjike: Strategjia Industriale dhe Deklarata për Mbështetjen e Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme. Komentet dhe sugjerimet që dalin nga ky raport përbëjnë një input shumë të vlefshëm për përmirësimin e këtyre dokumenteve të politikave publike.

Ligjet e BE-së po miratohen, por rrezikojnë të mbeten vetëm në letër

Jorida Tabaku, deputete, eksperte ekonomie: Dua të ndalem në tre elemente kryesore. Së pari, vërej se shumë prej ligjeve dhe legjislacionit që miratohen në kuadër të përafrimit me Bashkimin Europian mbeten në letër.

Ne kemi nevojë që hendeku mes ligjit dhe zbatimit të diskutohet me biznesin, për të kuptuar gatishmërinë e tij për procesin e integrimit. Nëse biznesi nuk është i përgatitur për legjislacionin që po i vjen, atëherë këto reforma rrezikojnë të mbeten vetëm në letër.

Kjo lidhet drejtpërdrejt edhe me indeksin e korrupsionit. Edhe pse janë ngritur institucione të rëndësishme kundër korrupsionit, bizneset vazhdojnë ta perceptojnë korrupsionin si një nga treguesit me përkeqësimin më të madh.

Kjo lidhet me faktin se në shumë sektorë ka pak operatorë ekonomikë, kontrata të drejtpërdrejta që mund të krijojnë monopole ose oligopole dhe një nivel të ulët konkurrence. Operatori më i madh në ekonomi është shteti, dhe nuk duhet të jetë ai. Biznesi duhet të jetë forca që udhëheq ekonominë.

Elementi i dytë lidhet me ekonominë informale. “Monitor” publikoi pak ditë më parë një analizë mbi pastrimin e parave dhe ekonominë informale. Zhvlerësimi i Euros me rreth 30% ka sjellë një strukturë ekonomike të ngjashme me atë që u prezantua sot: rënie të bujqësisë, të prodhimit dhe vështirësi në sektorin fason. Ky është një rrezik real, pasi ka ndryshuar struktura e ekonomisë dhe e Investimeve të Huaja Direkte.

Nga ana tjetër, kemi edhe problemin e ligjeve që krijojnë favore të veçanta fiskale. Kjo nuk kufizohet vetëm tek investimet strategjike apo te lehtësitë për turizmin. Për shembull, ligji i ri për taksën e pronës zgjeron përfitimet edhe për rezidencat, duke stimuluar sektorë që nuk e shpërndajnë rritjen ekonomike në mënyrë të balancuar në të gjithë ekonominë.

Po kështu, për sa i përket informalitetit, kemi parë shumë aksione kundër tij, por pak rezultate. Ekonomia nuk mund të menaxhohet me aksione sporadike; nevojitet vullnet politik i qëndrueshëm dhe i shtrirë në të gjithë sektorët.

Së fundi, për sa i përket përafrimit të legjislacionit me Bashkimin Europian, procesi nuk është në gjendjen më të mirë. Shpesh një ligj kalon në Parlament brenda dy javësh dhe më pas biznesit i kërkohet ta zbatojë brenda tre muajve. Biznesi duhet të përfshihet në grupet e punës dhe në procesin e hartimit të legjislacionit, sepse vetëm kështu zbatimi bëhet më i lehtë dhe më efektiv

Tatëpjeta e bujqësisë, situata sot

Agim Rrapaj, KASH: Ne e vlerësojmë analizën tuaj si një analizë konkrete, por kemi edhe një këndvështrim plotësues për disa prej çështjeve që ngrini. Ne mendojmë se rënia e bujqësisë vjen, në një masë të madhe, si efekt i rritjes së sektorëve të tjerë, veçanërisht ndërtimit dhe turizmit.

Nga ana tjetër, kemi identifikuar disa faktorë të tjerë që kanë ndikuar në këtë situatë. I pari është niveli i ulët i bashkëpunimit dhe koordinimit në sektor. Afërsisht 70% e fermerëve mbeten të pakooperuar. Një tjetër problem lidhet me mekanizimin, digjitalizimin dhe inovacionin. Në bujqësi, këto procese vazhdojnë të kenë mangësitë e tyre.

Kemi konstatuar se niveli i mekanizimit, krahasuar me vendet e tjera, është larg standardeve të Bashkimit Europian. Mosha mesatare e mjeteve bujqësore është shumë e lartë; shumë prej tyre kanë mbi 20 vite përdorim dhe duhej të ishin nxjerrë jashtë funksionit. Po kështu, inovacioni po avancon me ritme të ngadalta. Ka modele pozitive, por ato mbeten të izoluara dhe nuk janë shtrirë në të gjithë sektorin. Ndërsa digjitalizimi është bërë domosdoshmëri, sidomos për menaxhimin e parcelave dhe aktivitetit bujqësor.

Krahasuar me rajonin, niveli i financimit për bujqësinë në Shqipëri është rreth dy herë më i ulët, dhe e njëjta situatë vlen edhe për grantet. Sa i takon legjislacionit, kemi disa mangësi të rëndësishme. Mungon ende ligji për sigurimin në bujqësi, ndërsa një sërë ligjesh nuk janë

përditësuar prej vitesh. Në shumë prej reformave ligjore që po ndërmerren aktualisht, bujqësia po mbetet jashtë vëmendjes.”

Paraja informale, “elefanti në dhomë” i ekonomisë shqiptare

Florian Zekja, Manifaktura: Ajo që dua të them për ecurinë e ekonomisë dhe drejtimin ku po shkojmë është se sektorë të ndryshëm të ekonomisë shqiptare, sidomos prodhimi dhe eksportet, po e ndiejnë prej tre vitesh një problem që së fundmi është bërë ‘elefanti në dhomë’: paraja informale dhe paraja jashtë kontrollit të bankave. Këtu flitet për një shumë shumë të madhe, rreth 5 miliardë euro para jashtë sistemit bankar. Nëse kësaj i shtojmë edhe paranë informale, atëherë kemi të bëjmë me një shifër edhe më të madhe.

Në këtë kontekst, biznesi po përballet me një sfidë të madhe: integrimin europian, qoftë në vitin 2030 apo 2031. Europa nuk do të na lejojë të hyjmë me një ekonomi informale në kufijtë e 50%, me euroizim të ekonomisë afër 60% dhe me një sasi kaq të madhe parash informale, që ndikon eksportet, pasuritë e paluajtshme dhe sektorë të tjerë.

Mendoj se duhet të hapet një debat i gjerë me biznesin, shoqërinë civile, qeverinë dhe politikën për mënyrën se si do të zëvendësohet kjo para ditën kur asaj do t’i vendosen kufizime. Siç kanë treguar përvojat e vendeve të tjera, si Rumania dhe Bullgaria, që kanë pasur situata të ngjashme, pyetja kryesore është: me çfarë do të zëvendësohet kjo sasi e madhe parash që sot ndikon ekonominë?

Përshtypja ime është se barra do t’i vendoset prodhimit. Prandaj duhet të ndjekim modelet e vendeve të tjera, për të parë se si kanë vepruar ato, në mënyrë që të mos dëmtojmë prodhimin vendas. Ky debat duhet të hapet tani, sepse viti 2030 nuk është larg. Biznesi është shumë i papërgatitur, si nga ana e informacionit, ashtu edhe nga transformimi i investimeve që kërkohen për të përmbushur standardet e Bashkimit Europian.

Mbrojtja e konsumatorit

Rinald Guri, ekspert i tregut financiar: Si ish-rregullator financiar, doja të ndalesha në një element që mendoj se meriton më shumë vëmendje: mbrojtjen e konsumatorit.

Nga ajo që pamë sot, do të veçoja disa çështje si rritja e peshës së ekonomisë shtetërore, monopolet dhe konkurrenca e padrejtë. Në thelb, kemi të bëjmë me një centralizim më të madh të ekonomisë, i cili teorikisht sjell edhe reduktim të lirive ekonomike. Mendoj se fati i biznesit është i lidhur ngushtë me fatin e konsumatorit. Ekzistojnë mekanizma dhe institucione që synojnë mbrojtjen e konsumatorit, por besoj se kjo çështje mund të përfshihet më qartë edhe në rekomandimet që dalin nga ky raport.

Një tjetër element që do të doja të nënvizoja lidhet me përafrimin e legjislacionit të Bashkimit Europian në tregun financiar. Mendoj se ritmi i shpejtë i përafrimit mund të krijojë rreziqe shtesë nëse legjislacioni i ri nuk përputhet me infrastrukturën reale dhe nivelin e zhvillimit të tregut.

Bashkëpunimi rajonal, si mundësi për tërheqjen e IHD-ve

Dritan Nako, Sekretar i Bordit të AmCham: Gjatë takimeve tona në Uashington, pati një mesazh që e dëgjuam në mënyrë të përsëritur nga institucionet: ‘Jeni shumë të mirë, por jeni shumë të vegjël’.

Ky mesazh duhet të na bëjë të reflektojmë mbi nevojën për bashkëpunim rajonal dhe më gjerë. Është e dobishme të krahasohemi me rajonin dhe Europën, por edhe më e rëndësishme është të identifikojmë mundësitë reale për bashkëpunim, krijimin e sinergjive dhe përfshirjen në projekte rajonale dhe europiane. Vetëm në këtë mënyrë mund të bëhemi më tërheqës për investitorët amerikanë. Jam i bindur se e njëjta logjikë vlen edhe për investitorët e tjerë të mëdhenj ndërkombëtarë.

Paraqitja jonë pozitive ekonomike dhe politike si një shtet i vetëm është e rëndësishme, por nuk është e mjaftueshme për tërheqjen e investimeve të mëdha. Për këtë nevojitet një qasje më e gjerë bashkëpunimi dhe integrimi rajonal.

Integrimi, pjesëmarrje aktive në konsultime

Ledia Muço, Delegacioni i Bashkimit Europian në Tiranë: Ashtu si në të kaluarën, ne jemi të interesuar të mbajmë një lidhje aktive me përfaqësuesit e sektorit privat dhe investitorët e huaj. Këtë përpiqemi ta realizojmë përmes formave të ndryshme të bashkëpunimit, qoftë në kuadër të konsultimeve publike, tryezave të diskutimit për klimën e biznesit dhe sektorë të veçantë të ekonomisë, si dhe duke ndarë vlerësimet që shërbimet e Komisionit Europian përgatisin për Shqipërinë.

Por, ajo që do të doja të theksoja është rëndësia e konsultimit dhe vlerësimit me grupet e interesit, si për dokumentet strategjike, ashtu edhe për ligje të veçanta. Kjo nënkupton se sa më i madh të jetë angazhimi i aktorëve në procesin e konsultimit, aq më i mirë do të jetë rezultati.

Prandaj ju nxis të përfshiheni sa më shumë në këto procese.

Një ndryshim ligjor kërkon 12 vite për t’u përthithur nga biznesi

Bernard Shehu, Konsort (kompania që zhvillon anketën e AmCham): Në raport gjeni një grafik shumë interesant që lidhet me perceptimin e ngarkesës fiskale. Ai tregon se biznesit i është dashur 12 vite ose mund t’i duhen edhe 12 vite të tjera, për të absorbuar plotësisht një ndryshim ligjor të ndërmarrë nga qeveria.

Kur diskutojmë me institucionet publike, duhet t’u tregojmë këtë grafik dhe t’u themi se biznesit i duhen vite të tëra për të përthithur efektet e ndryshimeve ligjore.

Ky indeks plotësohet çdo vit nga drejtues ekzekutivë, presidentë kompanish dhe menaxherë të lartë që kanë një pamje të gjerë mbi biznesin e tyre, sektorin ku operojnë dhe ekonominë në tërësi. Për këtë arsye, alarmet që dalin nga anketa duhen marrë seriozisht, pasi ato shpesh paralajmërojnë zhvillime që materializohen pas pesë apo dhjetë vitesh.

Për shembull, ne ngritëm alarmin për mungesën e burimeve njerëzore që në vitin 2013 dhe paralajmëruam se do të përballemi me këtë problem. Sot po shohim se ky problem është bërë realitet.

Kur këta drejtues ngrenë shqetësime të tilla, ata bazohen në një perceptim të gjerë të ekonomisë dhe duhen parë si sinjale të hershme për sfidat që mund të shfaqen në të ardhmen. Prandaj edhe ndryshimet në politika duhet të bëhen me kujdes, pasi ndikimi i tyre shpesh shtrihet për një dekadë ose më shumë.

Sfidat për importuesit e ushqimeve

Mikel Selami, food import company: I have two main concerns that, in my opinion, help explain why the economy is facing difficulties.

First, the Port of Durres is not functioning properly. There is constant talk that the port is functioning normally, but the reality that we experience as a business is different. Currently, the terminal is not functioning as it should and this creates serious problems for our activity.

Secondly, we have the problem of smuggling. We may have a political map from Tropoja to Saranda, but we do not have a functional economic map. In many border cities with countries in the region, our activity is limited or impossible due to fiscal differences.

North Macedonia has a 5% VAT on food products, while Kosovo applies 7% and has no customs duty on many products. These differences create clear competitive disadvantages for businesses operating in Albania.

It would be useful to have a government representative in this discussion. However, I thank you for giving us the opportunity to raise these concerns, because we often do not know where to turn when faced with concrete problems like the ones we have today with the Port of Durres. Monitor