Sondazh/ 31 vite pas komunizmit, shqiptarët kërkojnë reforma demokratike

Një raport i ri i Institutit Shqiptar për Demokraci dhe Ndërmjetësim (IDM) thotë se elektorati dëshiron më shumë përparim demokratik në vendin kandidat në BE, i konsideruar si një regjim hibrid, ose vetëm pjesërisht demokratik, sipas Freedom House.

Sondazhi, i bërë në bashkëpunim me Qendrën për Demokraci Deliberative në Universitetin e Stanfordit, konsultoi 1200 shqiptarë të zgjedhur rastësisht për shtatë tema, duke përfshirë parlamentin, votimin, demokracinë, reformën zgjedhore, diasporën, migracionin ekonomik dhe ndryshimet klimatike.

Pas sondazhit fillestar, 110 pjesëmarrës të përzgjedhur rastësisht u përfshinë në një proces shtesë diskutimi.

Mbi gjysma e të anketuarve thanë se sistemi aktual zgjedhor nuk pasqyron vullnetin e popullit, 69% duan referendume për çështje të diskutueshme dhe 40% nuk ​​i besojnë parlamentit të vendit.

Sundimi autoritar pothuajse 50-vjeçar i Shqipërisë përfundoi në vitin 1991, por që atëherë, rruga drejt demokracisë ka qenë më pak se e qetë.

Gjergji Vurmo, drejtor programi i IDM dhe një studiues i lartë mbi qeverisjen, zgjerimin e BE-së dhe sigurinë, tha se kjo është për shkak të keqpërdorimit të institucioneve dhe proceseve gjatë komunizmit dhe gjatë 30 viteve të fundit për përfitime partiake, politike dhe personale.

“Unë besoj se mosbesimi i qytetarëve është një lloj “mekanizmi mbrojtës” nga institucione të tilla të kapura. Rrjedhimisht, qytetarët nuk i kanë ndjerë asnjëherë institucionet shtetërore si diçka që buron nga vullneti i tyre dhe që i shërben popullit”, tha ai për EURACTIV.

Kjo ka rezultuar në një mentalitet ‘ne kundër tyre’ ku qytetarët besojnë se institucionet nuk u shërbejnë nevojave të tyre.

Për të zbatuar qoftë edhe një pjesë të dëshirave të qytetarëve nga sondazhi, do të duhej një sasi e konsiderueshme vullneti politik, gjë që e bëri Vurmon skeptik.

“Nuk ka vullnet politik për ta bërë këtë, pa dyshim. Kështu mund të shpjegohet pse ‘vota e diasporës’ është zvarritur kaq gjatë ose pse reforma zgjedhore ka ndodhur me dyer të mbyllura me pak njerëz dhe pa u konsultuar me publikun”, shtoi ai.

Diaspora shqiptare është pothuajse dyfishi i popullsisë së vendit dhe deri më tani asnjë qeveri nuk ka zbatuar votimin e diasporës në zgjedhje, pavarësisht thirrjeve të vazhdueshme nga diaspora dhe shoqëria civile.

Për më tepër, Shqipëria ka kaluar tetë reforma zgjedhore në 30 vjet, duke zgjedhur aktualisht një sistem proporcional rajonal. Gati 68% mbështesin një kalim në një sistem tjetër.

Rezultatet zbuluan gjithashtu se një e treta nuk dinin se si funksionon sistemi zgjedhor apo si zgjidhen deputetët. Një tjetër i tretë tha se ata mendonin se deputetët nuk ishin në kontakt me elektoratin.

Por mungesa e mirëkuptimit dhe besimit shkon përtej parlamentit. Të anketuarit menduan gjithashtu se kishte mungesë transparence në demokracinë e partive politike, duke kërkuar që statutet dhe strukturat të publikoheshin online. Ata ngritën gjithashtu shqetësime për financimin dhe faktin se partitë ishin ndërtuar rreth liderëve të tyre.

Besimi i qytetarëve është i pandashëm

Rezultatet e sondazhit u publikuan vetëm disa ditë përpara eksperimentit të vetë demokracisë konsultative të BE-së, Konferenca për të Ardhmen e Evropës, përfundoi. Vurmo argumentoi se fuqizimi i qytetarëve për t'u përfshirë prodhon rezultate më të mira dhe më të vërteta.

Megjithatë, ai u ankua se konsultimet publike në Shqipëri janë shpesh selektive me përmbajtjen dhe pjesëmarrësit, duke mos garantuar gjithashtu reflektim mbi reagimet e qytetarëve.

Procesi gjithashtu zbuloi se diskutimi në konsultimin me qytetarët funksionon shumë më mirë sesa një qasje formale nga lart-poshtë.

Në janar 2022, qeveria shqiptare vendosi të kërkojë këshillën e publikut për ato që ajo i konsideron disa politika vendimtare.

Dymbëdhjetë pyetje në lidhje me gjeopolitikën, gjyqësorin, ekonominë, madje edhe legalizimin e kanabisit mjekësor u shtruan përmes një faqeje online për qytetarët. Kryeministri Edi Rama tha se procesi do të ishte transparent, por kritikët thanë se qeveria duhet të kishte konsultuar qytetarët për atë që është e rëndësishme për ta.

“Pikërisht kjo dëmton proceset e konsultimit dhe hedh dyshime dhe mosbesim në mendjet e qytetarëve. Konsultimi kombëtar ishte një proces nga lart-poshtë, i cili përfshinte pyetje që nuk i dimë se janë të rëndësishme për qytetarët,” u ankua Vurmo.

Një nga rezultatet më të qarta të sondazhit të parë të demokracisë konsultative në vend është kërkesa për më shumë fjalë në proceset vendimmarrëse. Pothuajse 69% besojnë se referendumet duhet të përdoren më gjerësisht, ndërsa mbi 70% thanë se duhet të ketë peticione online me identifikimin dixhital të votuesve si një mënyrë për të ndikuar në procesin legjislativ.

Vurmo shpjegoi se ata planifikojnë t'i paraqesin gjetjet e tyre në parlament, partitë politike, komisionin e reformës zgjedhore dhe institucione të tjera gjatë javës së ardhshme.

“Shpresojmë se do të ketë angazhim”, tha ai.