BIRN: Ownership 'red lines' are increasing self-censorship in Albanian media

In the first days of June, when thousands of citizens gathered in protest in front of the Prime Minister's Office, almost all television stations in the country turned their cameras in the opposite direction.

Social media became the primary source of information, with live broadcasts, photos, and testimonies from protesters. When the protest became too big to ignore, television media rushed to catch up with the broadcast.

However, the several-day blackout brought back to attention the question of who, in the media - business - politics triangle, sets editorial priorities for events of high public interest?

The influence of media owners in controlling information is not new news in Albania and is not only related to the marathon protests now dubbed the "Flamingo Revolution".

For years, media freedom organizations have been sounding the alarm about the existence of structural problems and the harmful combination of conflicts of interest between media owners, their businesses, and politics.

For journalists and media experts, these interests now dominate media coverage, increasing self-censorship, professional insecurity, and editorial constraints. The boundaries of reporting, they say, are not always set directly, but through an internal system of “red lines,” economic interests, and normalized self-censorship.

“When a small number of individuals control the majority of television stations, portals or information platforms, monopolies are created that reduce alternative voices and critical reporting,” said Elvin Luku, head of the Journalism and Communication department at the University of Tirana.

A questionnaire conducted with 31 journalists and editors of various media outlets for this analysis confirms the concerns raised about the role of owners in controlling information.

About 71 percent of respondents stated that the owner of the media outlet they work for influences the editorial line a lot or somewhat. Among the journalists surveyed, 74% stated that they had received a request to change their materials for non-journalistic reasons, while 68% stated that they had experienced first-hand the ban on the publication of a material.

Economic and political interests compete equally as reasons for prohibiting the publication of materials.

"Red lines"

Media ownership in Albania is a family business and the market is highly concentrated in the hands of a few powerful families. In the television market, the two largest owners – the Frangaj family of TV Klan and the Hoxha family of Top Channel – control more than half of the advertising market share, according to the Media Ownership Monitor for 2023.

Raporti evidenton gjithashtu se kompanitë e lidhura me tre mediat e mëdha private kombëtare, ku përfshihet edhe Vizion Plus, kanë përfituar statusin e investitorit strategjik nga qeveria e kryeministrit Edi Rama. Interesat e biznesit të pronarëve të medias shtrihen në një sërë sektorësh ekonomikë, nga ndërtimi deri të prodhimi i birrës.

Elona*, emri i së cilës u ndryshua për të ruajtur anonimatin, e përshkruan mjedisin mediatik si një realitet të njohur prej saj, që prej momentit kur filloi të punonte pranë një televizioni informativ në Tiranë.

“E dija se si funksiononte politika redaksionale, interesat dhe censura,” thotë ajo, ndërsa shton: “Bëra pakt me faktin që nuk do them gjithçka.”

Gazetarja tregon se kufizimet nuk shfaqen domosdoshmërisht si ndalime të hapura, por si një sistem i nënkuptuar paraprakisht brenda redaksisë. Ajo thotë se ishte e qartë për “interesat dhe vijat e kuqe”. Megjithatë, në dy raste i është ndaluar publikimi i materialit me një shpjegim të thatë: “pronari s”do”.

“Më krijonte stres të përditshëm fakti që kisha tema të mira për të trajtuar, por nuk më jepej mundësia”, thotë Elona, duke shtuar se kjo ishte një nga arsyet pse më vonë u largua nga televizioni.

Një rast i ngjashëm përshkruhet nga gazetarja Patris Pustina, e cila tregon se gjatë punës në television, një emision investigativ mbi ndërtimet nuk u transmetua i plotë. Ajo thotë se nuk mori asnjë sinjal paraprak, duke e bërë ndalimin një fakt të kryer.

“U transmetua vetëm pjesa e parë, jo e dyta për ndërtimet në Tiranë. Ne e morëm vesh vetëm kur u transmetua që e kishin prerë,” thotë ajo.

Në këtë hapësirë mes publikimit dhe kontrollit, gazetarët e përshkruajnë vetëcensurën si një mekanizëm të brendësuar.

Për gazetaren Esiona Konomi, kufijtë e raportimit janë të qartë brenda çdo redaksie, edhe pa u artikuluar. “Gazetarët e dinë në çdo media se cilat janë vijat e kuqe,” thotë ajo. “Ekziston gjithmonë një target shënjestër dhe një listë e të paprekshmëve, që burojnë nga interesat e pronësisë së medias.”

Sipas saj, kjo strukturë nuk ndikon vetëm në mënyrën si shkruhen lajmet, por edhe në mënyrën si ato zgjidhen. “Disa të vërteta nuk thuhen aq troç sa do të meritonin,” shton ajo, duke e përkufizuar këtë si formë autocensure.

Edhe rezultatet e pyetësorit e mbështesin këtë perceptim. Tetëmbëdhjetë nga 31 gazetarë pranuan se kanë praktikuar vetëcensurë “herë pas here” ose “shpesh” për të shmangur probleme në punë, ndërsa 18 të tjerë thanë se nuk ndihen aspak ose pak të sigurt për të raportuar tema që prekin interesat e pronësisë.

Gazetari dhe kryetari i Asociacionit të Gazetarëve të Shqipërisë, Isa Myzyraj, e përshkruan këtë proces si më të thellë sesa censura direkte. Sipas tij, kontrolli më efektiv është ai që ndodh përpara se lajmi të ekzistojë si propozim.

“Në vend që një lajm të mos lejohet të publikohet, shpesh ai as nuk propozohet fare,” thotë ai. “Kjo është forma më e sofistikuar e kontrollit, sepse nuk lë gjurmë dhe nuk mund të dokumentohet lehtësisht.”

Në shumë raste, kufijtë nuk vijnë si urdhër i drejtpërdrejtë nga pronari, por si strukturë e brendshme redaksionale. Gazetari dhe redaktori Andi Kurti e përshkruan këtë si një mënyrë funksionimi të njohur brenda mediave.

“Përpos linjës së caktuar editoriale, nuk ka presion të drejtpërdrejtë,” thotë ai. “Ka një lloj dakordësie për ato që raportohen dhe si raportohen.”

Kurti përmend rastin e ish-zv.kryeministres Belinda Balluku, për të cilën thotë se ekzistonte një “kujdes” i përgjithshëm në raportim. Kjo u vu re edhe në momentin kur Balluku u mor e pandehur nga SPAK për shkelje të barazisë në tendera me vlera qindramilionë euro.

“Për Ballukun, lajme përbëjnë vetëm daljet e saj, inspektimet dhe deklaratat e saj në një kontekst të thatë çfarë tha, pastaj pjesa tjetër nuk raportohet”, tha ai.

Lidhjet biznes- politikë

Prania e shumë mediave në një treg të vogël si Shqipëria është duartrokitur shpesh si një garanci për larmishmëri këndvështrimesh, por ky ka qenë më shumë iluzion sesa realitet. Ndryshe nga një treg konkurrues, monitorimet e përmbajtjes tregojnë se grupet e ndryshme mediatike transmetojnë pothuajse të njëjtin informacion, që serviret shpesh si ushqim i gatshëm nga zyrat e marrëdhënieve publike të qeverisë.

Kjo “dakordësi” lidhet ngushtë me strukturën ekonomike të mediave, sipas pedagogut Elvin Luku, i thekson se varësia financiare është një nga faktorët kryesorë që ndikon në linjën editoriale.

“Kur shpërndarja e parasë publike nuk bëhet me transparencë, krijohet varësi financiare dhe deformohet konkurrenca në tregun mediatik,” tha Luku, ndërsa shtoi se marrëdhëniet mes shtetit, biznesit dhe pronarëve të mediave krijojnë interesa të ndërthurura që ndikojnë drejtpërdrejt në përmbajtje.

Në një nivel më strukturor, Aranita Brahaj, drejtuese e Institutit Shqiptar të Shkencave thekson se shumë pronarë mediash janë të lidhur me sektorë ekonomikë që varen nga vendimmarrja publike. Sipas një raporti të Open Data Albania, 27 pronarë mediash zotërojnë gjithashtu pjesëmarrje në 180 kompani të tjera në sektorë të ndryshëm të ekonomisë.

“Në tërësi, pronarët e mediave rezultojnë të jenë të përfshirë në biznese që janë shumë pranë vendimmarrjes dhe kontraktimit qeveritar,” thotë Brahaj. “Prania e tyre evidentohet në sektorë si ndërtimi, investimet strategjike, koncesionet dhe prokurimet publike.”

Sipas saj, problematika nuk lidhet vetëm me përqendrimin klasik mediatik, por me pushtetin ekonomik që krijohet përmes ndërthurjes së biznesit me median.

“Nëse një pronar media ka interesa që lidhen me leje ndërtimi, PPP apo vendime të ekzekutivit, ekziston rreziku që funksioni i medias të ndikohet nga interesat e tjera të tij,” theksoi Brahaj.

Autoriteti i Mediave Audiovizive, AMA tha përmes një përgjigje me shkrim se Shqipëria nuk ka ende një sistem të konsoliduar të matjes së audiencës televizive, çka e bën të vështirë një vlerësim të plotë të përqendrimit real të ndikimit mediatik.

Përtej kuadrit ligjor, gazetarët thonë se problemi mbetet praktik.

“Many journalists work without regular contracts, with low salaries and no security for the future,” says Myzyraj of the Journalists Association of Albania. “This makes them more susceptible to pressure and less willing to undertake investigations that could jeopardize their jobs.”/ BIRN