EU Today: Dhuna ndaj protestuesve në Shqipëri, test për demokracinë dhe rrugën drejt BE-së

Përplasjet mes policisë dhe protestuesve në Shqipëri, ku u përdorën ujë me presion dhe gaz lotsjellës, kanë tërhequr vëmendjen e mediave ndërkombëtare si një tjetër përballje mes qeverisë dhe qytetarëve që kundërshtojnë politikat e zhvillimit në zonat mjedisore.

Në një analizë të publikuar nga “EU Today”, dhuna në rrugë shihet si vetëm një pjesë e një debati më të gjerë mbi sundimin e ligjit, mbrojtjen e mjedisit, transparencën institucionale dhe sfidat që Shqipëria përballet në rrugën drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian.

Sipas analizës, mënyra se si autoritetet reagojnë ndaj protestave dhe kundërshtimit qytetar po shihet si një tregues i rëndësishëm i standardeve demokratike të një vendi kandidat për BE.

Artikulli i plotë: 
Policia shqiptare përdori ujë me presion dhe gaz lotsjellës ndaj protestuesve gjatë tubimeve të nxitura nga planet për ndërtimin e një resorti shumë miliardësh në bregdetin e Adriatikut, ku është përfshirë edhe Jared Kushner. Sipas raportimeve të Reuters, konflikti lidhet me zona të mbrojtura, pretendime për korrupsion dhe një hetim penal mbi çështje të kontestuara të pronësisë së tokës.

Dhuna i ka dhënë kësaj historie një dimension të menjëhershëm, por çështja themelore është institucionale. Shqipëria po kërkon anëtarësimin në Bashkimin Evropian dhe duhet të dëshmojë se investimet, të drejtat e pronësisë, mbrojtja e mjedisit dhe hetimet penale udhëhiqen nga ligji dhe jo nga ndikimi politik.

Një projekt luksoz turistik në bregdet, ku përfshihet një investitor i huaj me profil të lartë, nuk është thjesht një debat lokal për zhvillimin. Ai është një test për standardet që Brukseli i monitoron më nga afër në vendet kandidate për anëtarësim.

Projekti raportohet se përfshin toka në bregdetin e Adriatikut dhe ka hasur kundërshtime nga banorë dhe aktivistë të mjedisit. Prokurorët dyshojnë se një biznesmen i përfshirë në shitjen e tokës për zhvilluesit e resortit ka falsifikuar dokumentet e pronësisë. Ai i mohon akuzat, ndërsa zhvilluesit e projektit thonë se besojnë se transaksionet janë të ligjshme.

Këto pretendime të kundërta duhet të trajtohen me kujdes. Procesi ligjor nuk ka përcaktuar ende përgjegjësi përfundimtare. Por vetë ekzistenca e një hetimi mjafton që projekti të bëhet politikisht i ndjeshëm.

Bashkimi Evropian së fundmi ka analizuar se si procesi i bllokuar i anëtarësimit të Serbisë tregon kufijtë e strategjisë së zgjerimit të Brukselit. Shqipëria është një rast tjetër, por pyetja mbetet e njëjtë: a munden vendet kandidate të tërheqin investime duke provuar njëkohësisht se gjykatat, prokuroritë, regjistrat e pronave dhe institucionet mjedisore funksionojnë në mënyrë të pavarur?

Investimet e huaja nuk janë problemi në vetvete. Shqipëria ka nevojë për kapital, infrastrukturë turistike dhe vende pune. Zhvillimi i bregdetit mund të sjellë të ardhura, të përmirësojë rrugët, të krijojë punësim dhe të rrisë prezencën ndërkombëtare të vendit.

Problemi lind kur toka me vlerë të lartë, administrimi i dobët, lidhjet politike dhe përjashtimet mjedisore bashkohen në të njëjtën çështje. Ky kombinim mund ta kthejë një investim në një provë të fortë për sundimin e ligjit.

Pronësia e tokës është veçanërisht e ndjeshme në Shqipëri për shkak të historisë së ndërlikuar të pronave pas rënies së komunizmit. Proceset e kthimit të pronave, ndërtimet informale, dokumentet e kontestuara dhe regjistrat e dobët kanë krijuar konflikte të vazhdueshme.

Një projekt i madh turistik i nxjerr më në pah këto dobësi. Nëse dokumentet e pronësisë janë të diskutueshme, çdo miratim i mëvonshëm mund të vihet në pikëpyetje.

Mbrojtja e mjedisit shton një tjetër shtresë të debatit. Zonat e ndjeshme bregdetare janë shpesh tërheqëse politikisht për shkak të vlerës së tyre turistike, por njëkohësisht janë të brishta nga pikëpamja ekologjike.

Anëtarësimi në BE kërkon përafrim me standardet mjedisore, konsultim publik, respektim të zonave të mbrojtura dhe procedura transparente për dhënien e lejeve. Një projekt që perceptohet se anashkalon këto parime mund të dëmtojë besueshmërinë e Shqipërisë, edhe nëse premton përfitime ekonomike.

Përdorimi i ujit me presion dhe gazit lotsjellës rrezikon të ndryshojë mënyrën se si perceptohet debati. Qeveritë shpesh duan t’i paraqesin projekte të tilla si mundësi për zhvillim kombëtar. Por pamjet e policisë përballë protestuesve mund t’i shndërrojnë ato në simbol të zhvillimit të imponuar.

Kjo ka rëndësi edhe në planin ndërkombëtar, pasi institucionet e BE-së nuk monitorojnë vetëm ligjet, por edhe mënyrën se si autoritetet reagojnë ndaj kundërshtimit qytetar.

Përfshirja e Kushnerit rrit vëmendjen ndaj projektit për shkak të afërsisë së tij me qarqet politike amerikane. Edhe nëse pozicioni ligjor i zhvilluesve është i qëndrueshëm, perceptimi publik mbetet i ndërlikuar.

Vendet kandidate që kërkojnë investime perëndimore duhet të shmangin krijimin e përshtypjes se emrat e fuqishëm ndërkombëtarë trajtohen më lehtë sesa komunitetet lokale apo rregullat mjedisore. Edhe perceptimi mund të ketë pasoja politike, përpara se gjykatat të përcaktojnë faktet.

Për qeverinë e kryeministrit Edi Rama, resorti mund të paraqitet si dëshmi se Shqipëria është në gjendje të tërheqë investime të mëdha dhe të konkurrojë si destinacion mesdhetar turistik. Për kundërshtarët, ai mund të shihet si shembull i rreziqeve që sjell përqendrimi i pushtetit, dobësia e administrimit të pronave dhe sakrifikimi i mjedisit.

BE-ja ka gjasa ta gjykojë çështjen jo nga deklaratat politike, por nga mënyra se si zhvillohen procedurat: nëse lejet jepen në mënyrë transparente, nëse hetimet janë të pavarura dhe nëse gjykatat veprojnë pa presion.

Ky debat pasqyron gjithashtu një problem më të gjerë në Ballkanin Perëndimor. Qeveritë shpesh argumentojnë se zhvillimi i shpejtë kërkon fleksibilitet administrativ. Brukseli, nga ana tjetër, thekson se procesi i anëtarësimit kërkon rregulla të parashikueshme.

Investitorët kërkojnë shpejtësi dhe siguri. Qytetarët kërkojnë drejtësi dhe mbrojtje të mjedisit. Kur institucionet janë të dobëta, këto kërkesa përplasen.

Hapat e ardhshëm do të kenë më shumë rëndësi sesa vetë protesta. Prokurorët duhet të lejohen të hetojnë në mënyrë të pavarur pretendimet për dokumentet e pronësisë. Gjykatat duhet të zgjidhin konfliktet pa ndërhyrje politike. Vlerësimet mjedisore duhet të jenë të besueshme. Sjellja e policisë duhet të shqyrtohet nëse përdorimi i forcës ka qenë i tepruar. Zhvilluesit duhet të ofrojnë transparencë të mjaftueshme mbi pronësinë, financimin dhe lejet për të ruajtur besimin publik.

Rruga e Shqipërisë drejt BE-së nuk do të vendoset nga një resort i vetëm. Por besueshmëria e procesit të zgjerimit ndërtohet pikërisht nga raste të tilla, ku ambicia ekonomike përballet me kufizimet institucionale.

Nëse Tirana arrin të tregojë se edhe projektet më të fuqishme i nënshtrohen ligjit transparent, ajo forcon argumentin për anëtarësim. Nëse projekti ecën përpara përmes presionit, mungesës së transparencës apo dyshimeve të pazgjidhura mbi pronësinë, ai do të ushqejë argumentin se e ardhmja evropiane e Shqipërisë ende ecën përpara institucioneve të saj.