State capture through territory

There comes a point when propaganda collapses under its own weight. A public document, readable by everyone, is enough for the fable to no longer be able to hold the weight of reality. This happened after the European Parliament resolution of June 17, 2026, which called for the repeal of the 2024 amendments to the law on protected areas. For several days, the government tried to tell a different story. But the decision was transparent and the facts were stubborn. According to Hannah Arendt, lies have authors, while the truth has witnesses. In this case, it seems that the witnesses were much more than the authors of the fable built around this decision.

Since June 1, tens of thousands of citizens have been protesting in front of the Prime Minister's Office against the way the country is being governed. Two weeks later, the European Parliament resolution came, which set Albania a clear condition on its path to membership in the European Union: the protection of the territory. But ten days after this decision, the Albanian Parliament continues to fail to take a position. The Ombudsman is silent. While the President of the Republic reacted only after 25 days, with a written statement, after citizens, organizations, experts, the opposition and the European Parliament itself had spoken. This ranking shows that the political impulse did not come from the institutions, but from society itself.

But the European Parliament Resolution does not explain why Albania reached this point. It only confirms that the problem exists, but the question remains:

How did we get here?

If the truth about the consequences on the territory has already been publicly documented, why does the government continue to act as if nothing has happened? What makes it believe that it can ignore such clear criticism from European institutions? The answer should not be sought in the political communication of the day, but in the way the relationship between power, territory and private interest is built.

For thirty-five years, conflicts over territory have almost always had the same epilogue: citizens protest, experts warn, the opposition objects, while the project moves forward. This has happened with land, the coast, public spaces, cultural heritage and, most recently, protected areas. This pattern did not arise with the debate on protected areas, but has been gradually built throughout the transition.

The Prime Minister once described it with the acronym KÇK – “grab what you can grab” – to ironize a culture of profit that had taken root in public life. But when it comes to territory, we have moved to another phase, as we no longer have just individuals trying to take advantage of the state's weakness. We are faced with a situation where the state itself, led by the government, uses its instruments to pave the way for this profit.

Rasti i Teatrit Kombëtar e bëri të dukshëm për herë të parë këtë mekanizëm. Konflikti nuk ishte vetëm për një ndërtesë historike. Ai zbuloi mënyrën se si shteti përdorte instrumentet e tij për të favorizuar interesin privat mbi tokën publike. Publiku u përjashtua nga vendimmarrja, protesta u injorua dhe, në fund, u dhunua. Me shembjen e teatrit nuk u mbyll një konflikt; u konsolidua një model qeverisjeje territoriale që më pas do të shtrihej në pjesë të tjera të vendit.

Në këtë dritë duhen parë edhe ndryshimet e vitit 2024 në ligjin për zonat e mbrojtura. Ato nuk prekën vetëm procedurat; ato ndryshuan vetë kuptimin e mbrojtjes. Ashtu si më parë ishte riinterpretuar zona e mbrojtur e Ansamblit Historik dhe Kulturor të Tiranës, edhe kufijtë e zonave natyrore filluan të trajtohen si vija që mund të ridizenjohen me vendim administrativ. Rasti i Vjosë-Nartës, ku një pjesë e territorit u hoq nga mbrojtja për ndërtimin e aeroportit të Vlorës, krijoi një precedent domethënës: mbrojtja nuk u trajtua më si një kufi i pakalueshëm, por si një kategori e negociueshme. Pas këtyre ndryshimeve, zonat e mbrojtura nuk u konceptuan më vetëm si hapësira që duhet të ruhen nga ndërhyrja e njeriut, por si hapësira ku ndërhyrja mund të konsiderohet e pranueshme nëse etiketohet si “zhvillim”. Në këtë mënyrë, togfjalëshat “zhvillim” dhe “resort turistik elitar” nuk shërbyen vetëm si objektiva ekonomike; ato u shndërruan në instrumente për të riformuluar vetë kuptimin e mbrojtjes.

Paradoksi bëhet i dukshëm. Turisti që pushon në një resort me pesë yje nuk konsiderohet aktivitet njerëzor problematik për zonën e mbrojtur, ndërsa qytetari që kërkon të kalojë disa ditë në një kabinë të vogël druri trajtohet si kërcënim për të njëjtin territor. Në këtë mënyrë nuk mbrohet natyra, por krijohen territore ekskluzive, ku vetë shteti përzgjedh kush hyn, kush përfiton dhe kujt i ndalohet qasja.

Në Zvërnec ky paradoks mori formën e tij më konkrete. Tërheqja zvarrë e një banori nga persona të maskuar, përtej aktit të dhunës, tregoi mënyrën se si ushtrohet pushteti në territore që formalisht janë private, por që në praktikë funksionojnë si zona përjashtimi për qytetarët. Shpërfaqi për herë të parë fytyra pas „interesit privat“, të dhunojnë në sytë e policisë pa ju dridhur qerpiku. Pushtet ekstraligjor.

Por Zvërneci nuk është një rast i izoluar. Ai është manifestimi më i dukshëm i një modeli më të gjerë qeverisjeje territoriale, ku vendime me ndikim të madh publik merren në funksion të interesave të ngushta private dhe më pas mbrohen nga aparati institucional i shtetit. Konfliktet që kanë shoqëruar projektet në territor gjatë dekadës së fundit nuk janë episode të shkëputura. Ato janë shprehje të së njëjtës logjikë vendimmarrjeje.

Në Zvërnec shfaqet edhe një nga kontradiktat më të mëdha të tranzicionit shqiptar: e drejta e pronës private. Për qytetarët e zakonshëm ajo ka qenë për dekada e mohuar, e vonuar dhe e cenuar; ndërsa bëhet pothuajse e paprekshme dhe me të drejta absolute kur lidhet me pushtetin politik dhe ekonomik. Gardhi me gjemba nuk ndau vetëm një pronë. Ai ndau interesin publik nga privilegji privat dhe tregoi se territori po fragmentohet në hapësira ku ligji nuk zbatohet njësoj për të gjithë.

Kjo logjikë nuk kufizohet te resortet e kontestuara. Ajo shfaqet në zhvillime të ndryshme ku fuqia ekonomike dhe mbështetja politike krijojnë privilegje të paarritshme për qytetarin e zakonshëm. Teatri Kombëtar, Butrinti, Palasa, Durrës Marina, Lalëzi, Tala dhe Rrjolli etj., janë raste të ndryshme të së njëjtës mënyrë të ushtrimit të pushtetit mbi territorin. Kur shihen veçmas, këto raste duken si konflikte të ndryshme. Të marra së bashku, ato zbulojnë të njëjtin mekanizëm: kapjen e shtetit përmes territorit.  Instrumentet e shtetit – ligji, planifikimi, lejet, institucionet dhe autoriteti publik – nuk përdoren më kryesisht për të mbrojtur interesin e publikut, por për të prodhuar dhe garantuar përfitime private në territor.

Por problemi nuk është prona private. Problemi është shteti.

Në momentin kur arbitri zbret në fushë dhe luan për njërën skuadër, loja pushon së qeni e drejtë. Këshilli Kombëtar i Territorit dhe Ujit, me kryeministrin dhe disa ministra anëtarë, është krijuar për të mbrojtur interesin publik, sipas kuadrit ligjor të Planifikimit dhe Zhvillimit të territorit. Megjithatë, në debatin për zonat e mbrojtura publiku ka dëgjuar shumë për interesin e investitorëve dhe shumë pak për atë publik. Ky i fundit është përmendur vazhdimisht si përfitues i zhvillimit të pretenduar, por rrallëherë është shpjeguar dhe asnjëherë është provuar.

Kur shteti pushon së vepruari si rojtar i interesit publik dhe bëhet palë me interesa te grupeve apo individëve, besimi te institucionet fillon të shembet. Kjo u pa qartë edhe më 30 maj në Zvërnec, kur mbrojtja e interesit privat u perceptua si mbrojtje e vetë shtetit. Ky ndryshim i rolit të qeverisë – nga mbrojtëse e territorit dhe interesit publik në mbrojtëse të interesave private – ka lënë pasoja të thella. Ai ka dobësuar shtetin e së drejtës, ka cënuar besimin te institucionet dhe ka krijuar territore ku ligji nuk zbatohet njësoj për të gjithë.

Gardhi i Zvërnecit u bë simbol pikërisht sepse bëri të dukshme atë që zakonisht mbetet e fshehur: dorëzimin e shtetit ndaj interesit privat dhe, në këtë rast, ndaj interesave të grupeve kriminale. Për këtë arsye, debati për zonat e mbrojtura nuk është vetëm debat për natyrën, as vetëm debat për turizmin. Është debat për mënyrën se si merren vendimet mbi tokën shqiptare, në interes të kujt merren ato dhe për rolin e shtetit në mbrojtjen e interesit publik.

Zvërnec is no longer just the name of a place. It is the name of a governance model, where territory ceases to be a common good and becomes an object of negotiation and privilege. This is why the anger of citizens does not stem from a single law or a single project. They understand that it is not just a protected area at stake.

The very idea of ​​the Republic is at stake.

Because, if land, nature and common wealth are governed according to the interests of the strongest, then we have accepted the capture of the state through territory. If not, territory remains what it should be in a democracy: a common good administered on behalf of all and not in favor of a few.

The way the territory is governed is the way the Republic is governed./ Citizens Channel