Graffiti in downtown Belgrade: From genocide to Kosovo

The message "Kosovo is the heart of Serbia" is written on the facade of a building in the main pedestrian area of ​​Belgrade, where thousands of tourists pass every day.

This nationalist slogan, denying Kosovo's independence, which was declared in 2008, replaced a graffiti denying the genocide against Bosniaks in Srebrenica.

The latter had been there since June 2024 and the far-right group "People's Patrol" was signed as the author.

Activists from the non-governmental organization "KROKODIL" have erased that graffiti several times, but the nationalist messages have continued to return.

"They do this graffiti with the aim of spreading propaganda, fear, hatred, nationalism and similar things," Filip Jovanović, an activist who has participated in around twenty graffiti actions, tells Radio Free Europe.

After the activists' last action, a message about Kosovo appeared on the facade, but this time, no organization signed as the author.

Radio Free Europe/Radio Liberty did not receive a response from the Belgrade City Administration, nor from the Municipal Inspectorate of the Old Town Municipality, on whose territory the graffiti was written.

  

Marko, a 26-year-old from Belgrade, says he doesn't see anything objectionable in graffiti like the one currently on the facade of the "Beograd" store in the city center.

"It's our history and tourists walking through the city center should see it. I think there should be more murals like this," he says.

Lubica, 43, also from Belgrade, believes that such messages have no place in the city center.

"After all, this is the city center and it would be better if there was no graffiti. If there had to be something, then it would be good if it was related to our folklore, like, for example, the pattern from the Pirot carpet," he says.

Even though it is located in a busy pedestrian area, the graffiti did not catch Nenad's eye.

"I didn't even see that graffiti until you showed it to me. I have nothing against state policy, but I think it would be nicer if it were just a white wall," he says.

The City Administration and the Municipal Inspectorate of the Old City have not responded to Radio Free Europe's question about why the graffiti denying Kosovo's independence has not been removed.

The slogan "Kosovo is the heart of Serbia" spread in the late 1980s, during the rise of Serbian nationalism, and was also widely used during the war in Kosovo in 1998-1999.

It was used by politicians, organizations, fan groups and parts of the Serbian Orthodox Church.

After the declaration of Kosovo's independence, which Serbia still does not recognize, the slogan was brought back into use.

Barbed wire for activists

Aktivistët e “KROKODIL”-it kanë hequr disa herë nga fasada e ish-qendrës tregtare “Beograd” grafitin me mesazhin në anglisht: “I vetmi gjenocid në Ballkan ka qenë ndaj serbëve”.

Ky mesazh u shfaq për herë të parë në fillim të qershorit 2024 dhe si autor u nënshkrua grupi i paregjistruar ultradjathtist “Patrulla Popullore”, i njohur për lidhje me grupe të afërta me Rusinë dhe për veprime kundër migrantëve.

Grafiti u shfaq vetëm pak ditë pasi në Kombet e Bashkuara u miratua rezoluta që shpalli 11 korrikun Ditë Ndërkombëtare të Përkujtimit të Gjenocidit në Srebrenicë.

Gjatë luftës në Bosnje dhe Hercegovinë, në vitin 1995, forcat serbe të Bosnjës, nën komandën e Ratko Mlladiqit, vranë mbi 8.000 burra dhe djem boshnjakë.

“Herën e fundit kur ishim aty [më 11 prill], sipërfaqja ishte lyer me vaj dhe ishin vendosur copa teli me gjemba, që dikush të rrëshqiste dhe të lëndohej. Duhej të punonim me shumë kujdes”, thotë Jovanoviq.

Grafit në Beograd: "Kosmet [referencë për Kosovën] - zemra e Serbisë".

Ky student 23-vjeçar i Psikologjisë jeton në Valevë - rreth 100 kilometra në jugperëndim të Beogradit.

Në Beograd shkon sa herë që “KROKODIL” organizon aksione për heqjen e grafiteve dhe thotë se, deri tani, ka marrë pjesë në rreth njëzet të tilla.

Edhe pse mesazhet nacionaliste rikthehen shpejt në mure, ai thotë se nuk e humb motivimin.

“Secili prej nesh duhet t’i lajë dhëmbët çdo mëngjes dhe çdo mbrëmje. E njëjta gjë është edhe me atë që bëjmë ne - është një lloj mirëmbajtjeje e rregullt e higjienës së qytetit”, thotë Jovanoviq.

Jovanoviq duke fshirë sloganin nacionalist “Kosova është Serbi”.

Kërcënime me rikthimin e ushtrisë në Kosovë

Aktivistët e “KROKODIL”-it po i kthejnë fasadat në gjendjen e tyre origjinale me ngjyrë të bardhë, duke i mbuluar parullat shoviniste të shkruara në mure.

Rreth njëqind metra larg grafitit “Kosova është zemra e Serbisë”, në rrugën “Sremska”, aktivistët mbuluan në mes të majit edhe grafitin “Kur ushtria të kthehet në Kosovë”.

Policia dhe ushtria e Serbisë u tërhoqën nga Kosova në vitin 1999, pas nënshkrimit të Marrëveshjes së Kumanovës, me të cilën u ndalën bombardimet e NATO-s ndaj ish-Jugosllavisë, të cilat nisën për shkak të krimeve të forcave serbe ndaj civilëve shqiptarë.

Ky slogan nacionalist është shkruar në shumë vende në Serbi dhe është hequr edhe më herët nga aktivistët civilë, të cilët thonë se ai nxit jotolerancë dhe thirrje për konflikt.

Muralet “Kur ushtria të kthehet në Kosovë” janë shfaqur në gjithë Serbinë edhe më shumë se tre vjet më parë.

Murali “Kur ushtria të kthehet në Kosovë” në rrugën "Sremska" në Beograd u mbulua nga aktivistët, por persona të panjohur e rikthyen shumë shpejt në të njëjtin vend.

Për ditë me radhë, persona të panjohur i kanë shkruar në fasada publike dhe private, si dhe në muret mbajtëse përgjatë autostradave.

Muralet nuk janë të nënshkruar, por një portal i lidhur me tifozët e klubit të futbollit “Crvena Zvezda” ka pohuar se ata e kanë vendosur këtë varg në disa lokacione në Beograd.

Jovanoviq thotë se grafitet nacionaliste rikthehen shpejt, sepse, sipas tij, shkrimi i tyre mbështetet nga pushteti.

“Ata që i shkruajnë, kanë mbrojtje nga policia, në kuptimin që nuk ndëshkohen edhe kur i vendosin në mes të ditës, edhe pse është e paligjshme”, thotë ai.

Përfaqësues të Partisë Përparimtare Serbe në pushtet, përfshirë kryetarin e saj dhe ish-kryeministrin Millosh Vuçeviq, kanë kritikuar aktivistët që i heqin këto grafite, duke i akuzuar se “urrejnë gjithçka që është serbe”.

Për vizatimin e muraleve në ndërtesa banimi kërkohet pëlqimi i banorëve që jetojnë aty, e nëse objekti është nën mbrojtje, nevojitet edhe miratimi i Institutit për Mbrojtjen e Monumenteve Kulturore.

Të dhëna publike për ndonjë person të ndëshkuar për shkrimin e këtyre grafiteve, nuk ka.

Komuna e Beogradit nuk iu përgjigj pyetjes së Radios Evropa e Lirë për numrin e kallëzimeve kundër personave që kanë vendosur grafite nacionaliste në pesë vjetët e fundit.

Nga ana tjetër, policia komunale ka nisur disa procedura kundër aktivistëve të “KROKODIL”-it dhe organizatave të shoqërisë civile, që, duke i mbuluar grafitet, i kanë kthyer muret në gjendjen e mëparshme.

Megjithatë, Gjykata për Kundërvajtje në Beograd ka shqiptuar disa vendime lirimi për aktivistët, duke vlerësuar se nuk është provuar që ata kanë kryer kundërvajtje.

Një gjobë prej 25 eurosh ka paguar aktivisti opozitar dhe mësuesi Dejan Petroviq nga Nishi, pasi ka mbuluar muralin “Kur ushtria të kthehet në Kosovë” që ndodhej në oborrin e shkollës ku ai punon.

Aktivistët duke fshirë grafitin “Kur ushtria të kthehet në Kosovë” në një rrugë në Beograd. Maj 2026.

“Disa mendojnë se jemi shërbim komunal”

Jovanoviq thotë se që nga momenti kur është përfshirë në këto aksione, nuk ka marrë asnjë kallëzim nga policia komunale.

“Ka ndodhur disa herë që përfaqësues të policisë komunale na kanë përgëzuar për heqjen e grafiteve. Kjo është mjaft e pazakontë”, thotë ai.

Aktivitetet e pastrimit organizohen kryesisht gjatë ditës, ndërsa kalimtarët, thotë Jovanoviq, reagojnë kryesisht pozitivisht.

“Disa, madje, mendojnë se jemi shërbimi komunal i qytetit që po e kthen murin në gjendjen e mëparshme. Na ka ndodhur edhe që të na marrin për bojaxhinj dhe të na pyesin nëse mund t’ua lyejmë banesën”, rrëfen Jovanoviq.

Ai shpreson se veprimi i tyre do të nxisë edhe individë të tjerë me qëndrime liberale dhe proevropiane të përfshihen në “pastrimin” e hapësirave publike.

Grafit që madhëron kriminelin e dënuar të luftës, Ratko Mlladiq.

Kriminelët e luftës në mure

Pas dënimit përfundimtar në Hagë në vitin 2021 për gjenocid dhe krime lufte, në Beograd dhe në mbarë Serbinë u shfaqën murale dhe grafite në nder të Ratko Mlladiqit, ish-komandantit të Ushtrisë së Republikës Sërpska.

Njëri nga muralet më të njohura u vendos në rrugën “Njegosheva”, në qendër të Beogradit.

Përpjekjet e qytetarëve dhe aktivistëve për ta hequr nuk patën rezultat, pasi autorë të panjohur, të dyshuar si pjesë e grupeve të djathta dhe tifo-grupeve, e rikthenin shumë shpejt.

After being covered up by activists in May 2023, he never returned.

The Youth Initiative for Human Rights has, meanwhile, filed over 300 complaints in ten cities in Serbia, demanding the removal of graffiti glorifying Mladic. /REL .