Ndërtimi i një brezi digjital, a po i dembelos apo po i nxit të rinjtë shqiptarë

Në ekonomitë moderne, kapitali njerëzor nuk matet më vetëm me vitet e shkollimit, por me cilësinë e aftësive që e bëjnë punën të transferueshme në një treg gjithnjë e më të ndërmjetësuar nga teknologjia. Brenda këtij transformimi, aftësitë digjitale po zhvendosen nga një kompetencë shtesë në një aftësi bazë të produktivitetit.

Për vende si Shqipëria, që kërkojnë të ngushtojnë hendekun me Bashkimin Europian dhe të lëvizin drejt sektorëve me vlerë më të lartë, kjo është një çështje që prek arsimin, tregun e punës dhe vetë modelin e rritjes.

Paradoksi shqiptar është se depërtimi i internetit dhe përdorimi i teknologjisë janë relativisht të larta, ndërsa përkthimi i tyre në kompetenca mbetet i dobët. OECD vëren se përdorimi i internetit në Shqipëri dhe në rajon është afruar ndjeshëm me mesataren europiane, por aftësia reale e popullsisë në përdorimin funksional të teknologjisë mbetet e kufizuar.

Në rastin e Shqipërisë, vetëm 23.8% e të rriturve zotërojnë aftësi bazë digjitale, kundrejt 53.9% në Bashkimin Europian. Ky hendek është më shumë sesa statistikë arsimore; ai përkthehet në produktivitet më të ulët, akses më të dobët në shërbimet publike dhe aftësi më të kufizuara për të përfituar nga transformimi i tregut të punës.

Në këtë kuadër, ekspozimi i lartë i të rinjve ndaj teknologjisë krijon shpesh një perceptim të rremë të kompetencës. Përdorimi intensiv i smartphone, i rrjeteve sociale dhe platformave video krijon familjaritet me pajisjen, por jo domosdoshmërisht me aftësitë që kërkon ekonomia digjitale: kërkimi kritik i informacionit, siguria kibernetike, përdorimi i të dhënave, automatizimi i proceseve, logjika algoritmike apo bashkëpunimi në mjedise cloud.

Literatura e fundit e Bankës Botërore mbi zhvillimin e aftësive digjitale e trajton qartë këtë dallim, duke ndarë kompetencat bazë të përdorimit nga aftësitë transversale dhe ato të specializuara, të cilat lidhen drejtpërdrejt me punësimin dhe inovacionin.

“Për dekada me radhë kemi matur kapitalin njerëzor kryesisht me vitet e shkollimit. Sot kjo nuk mjafton. Vlera e një ekonomie varet gjithnjë e më shumë nga cilësia e aftësive që zotërojnë njerëzit dhe nga aftësia për t’iu përshtatur ndryshimeve teknologjike”, vlerëson pedagogu dhe eksperti i ekonomisë, Selami Xhepa.

Sipas tij, transformimi digjital nuk është më një çështje teknologjie, por një faktor që përcakton produktivitetin, konkurrueshmërinë dhe ritmin e zhvillimit ekonomik. Vendet që arrijnë të ndërtojnë kapital njerëzor me aftësi të avancuara digjitale do të jenë edhe ekonomitë që do të tërheqin investime, do të krijojnë profesione të reja dhe do të prodhojnë më shumë vlerë të shtuar.

Por, siç thekson Blerina Guga, Drejtore Ekzekutive e Junior Achievement Albania, ekziston ende një keqkuptim i madh mbi vetë kuptimin e aftësive digjitale. “Shpesh mendojmë se ato lidhen vetëm me përdorimin e telefonit apo kompjuterit.

Në fakt, të jesh një qytetar me aftësi digjitale do të thotë të dish të komunikosh, të mësosh, të analizosh informacionin, të mendosh në mënyrë kritike dhe të përdorësh teknologjinë për të krijuar vlerë.”

Nga puna me mijëra nxënës në të gjithë vendin, ajo vëren se të rinjtë shqiptarë nuk janë pas bashkëmoshatarëve të tyre europianë në përdorimin e teknologjisë. “Nuk shohim diferenca të mëdha me të rinjtë në Europë. Sfida nuk është përdorimi i teknologjisë, por aftësia për të përzgjedhur informacionin e duhur dhe për ta përdorur atë në mënyrë produktive.”

Për znj. Guga, koha e kaluar online nuk përkthehet automatikisht në kompetencë digjitale. “Ekziston një ndryshim i madh mes konsumimit të teknologjisë dhe përdorimit të saj për të krijuar, për të mësuar apo për të zhvilluar ide të reja.”

Ky dallim po bëhet gjithnjë e më i rëndësishëm për ekonominë shqiptare. Në ekonomitë moderne, kapitali njerëzor nuk matet më vetëm me vitet e shkollimit, por me cilësinë e aftësive që e bëjnë punën të transferueshme në një treg gjithnjë e më të ndërmjetësuar nga teknologjia. Brenda këtij transformimi, aftësitë digjitale po zhvendosen nga një kompetencë shtesë në një aftësi bazë të produktivitetit.

Për vende si Shqipëria, që synojnë të ngushtojnë hendekun me Bashkimin Europian dhe të lëvizin drejt sektorëve me vlerë më të lartë, kjo është një çështje që prek arsimin, tregun e punës dhe vetë modelin e rritjes ekonomike.

Paradoksi shqiptar është se depërtimi i internetit dhe përdorimi i teknologjisë janë relativisht të larta, ndërsa përkthimi i tyre në kompetenca mbetet i dobët. OECD vëren se përdorimi i internetit në Shqipëri dhe në rajon është afruar ndjeshëm me mesataren europiane, por aftësia reale e popullsisë në përdorimin funksional të teknologjisë mbetet e kufizuar.

Vetëm 23.8% e të rriturve në Shqipëri zotërojnë aftësi bazë digjitale, kundrejt 53.9% në Bashkimin Europian. Ky hendek nuk është thjesht një statistikë arsimore; ai përkthehet në produktivitet më të ulët, akses më të kufizuar në shërbimet publike dhe më pak mundësi për të përfituar nga transformimi i tregut të punës.

Dobësia bëhet edhe më e dukshme kur shihet nga këndvështrimi i arsimit. Raporti më i fundit i Bankës Botërore për Ballkanin Perëndimor vëren se përdorimi i tepërt i smartphone te 15-vjeçarët lidhet me humbje të matshme në rezultatet e matematikës dhe të leximit, ekuivalente me afro një vit mësimor.

Shqipëria përmendet mes vendeve me nivele veçanërisht të larta të mbipërdorimit. Kjo e zhvendos debatin nga “sa herët duhet të kenë fëmijët akses në teknologji” te “çfarë lloj marrëdhënieje njohëse ndërtojnë me të”. Për një vend me ambicie për ekonomi shërbimesh dhe industri të bazuara në dije, dallimi është thelbësor.

Nga pikëpamja e politikës publike, kjo do të thotë se investimi në laboratorë, SmartLabs apo pajisje duhet të shoqërohet me arkitekturë pedagogjike. Vetë Banka Botërore raporton se deri në vitin 2025, në Shqipëri janë ngritur 216 SmartLabs dhe është vendosur objektivi që deri në 2029, rreth 35 mijë nxënës të përmirësojnë aftësitë digjitale dhe numerike, ndërsa 4 mijë të rinj të trajnohen për tregun e ekonomisë digjitale.

Shifra të tilla janë domethënëse vetëm nëse programet maten jo me numrin e laboratorëve, por me kompetencat konkrete që krijojnë: zgjidhje problemesh, analizë informacioni, përdorim etik të AI dhe aftësi për të prodhuar përmbajtje e jo vetëm për ta konsumuar.

Ekonomia e kësaj çështjeje është po aq e rëndësishme sa dimensioni arsimor. OECD e lidh drejtpërdrejt zhvillimin e aftësive me konvergjencën ekonomike, produktivitetin dhe aftësinë për të tërhequr investime.

Nëse Shqipëria mbetet me një brez të ri shumë të lidhur me ekranin, por jo mjaftueshëm të aftë për ta përdorur teknologjinë si mjet pune, vendi rrezikon të mbetet përdorues periferik i platformave globale dhe jo furnizues i shërbimeve me vlerë të shtuar. Kjo është diferenca mes një ekonomie që konsumon softuer dhe një ekonomie që krijon procese, produkte dhe profesione të reja mbi të.

Ana sociale

Në një klasë 9-vjeçare në Tiranë, nxënësit lëvizin me natyrshmëri mes ekranit, prezantimit dhe një ushtrimi kodimi bazik. Jashtë shkolle, po i njëjti brez kalon orë të tëra në TikTok, me video të shkurtra dhe aplikacione komunikimi.

Në pamje të parë, Shqipëria duket se po rrit një brez instinktivisht digjital. Të dhënat tregojnë se familjariteti me pajisjen nuk është i njëjtë me aftësinë për ta përdorur teknologjinë si instrument produktiv, kritik dhe ekonomik.

Studimet ndërkombëtare e lidhin gjithnjë e më shumë këtë lloj aftësie me rritjen afatgjatë. Banka Botërore argumenton se ekonomitë që ndërtojnë aftësi digjitale të hershme kanë probabilitet më të lartë për të kaluar nga përdorimi pasiv i teknologjisë në inovacion vendas, me efekte në produktivitet dhe në të ardhurat gjatë gjithë jetës së punës.

Për Shqipërinë, kjo është veçanërisht e rëndësishme, sepse një pjesë e madhe e konvergjencës me Europën nuk do të vijë më nga puna me kosto të ulët, por nga cilësia e aftësive.

Në terma socialë, çështja është po aq delikate. Aftësitë digjitale po bëhen një filtër i ri i pabarazisë. Siç paralajmëron sociologia Marsida Simo, “pabarazia e re sociale po lind aty ku disa fëmijë mësojnë të krijojnë me teknologjinë, ndërsa të tjerët vetëm konsumojnë përmbajtje.

Ky hendek do të lexohet nesër në paga, profesione dhe mundësi”.

Fëmijët që mësojnë herët të përdorin teknologjinë për të kërkuar, për të analizuar dhe për të krijuar kanë një avantazh që më vonë përkthehet në performancë akademike dhe akses në profesione me paga më të larta. Të tjerët rrezikojnë të mbeten në një ekonomi të vëmendjes së fragmentuar, ku raporti me teknologjinë është intensiv, por me kthim të ulët në dije dhe të ardhura.

Ajo shton se nëse nuk ndërhyjmë herët, rrezikojmë të krijojmë një brez hiperaktiv në përdorim, por pasiv në mendim. Dhe kjo është forma më e re e përjashtimit social në ekonominë digjitale.

Përdorimi i aftësive digjitale nga shqiptarët në shifra

Rezultatet e anketës për vitin 2025 të INSTAT konfirmojnë një nivel shumë të lartë të

penetrimit të internetit në popullsi dhe një intensitet të lartë përdorimi. Rreth 87,2% e individëve të moshës 16–74 vjeç përdorin internetin, në rritje krahasuar me vitin 2024, ndërsa pothuajse të gjithë përdoruesit (97,3%) e përdorin atë disa herë gjatë ditës. Ky nivel i lartë përdorimi dëshmon për rolin tashmë thelbësor të internetit në jetën e përditshme dhe për një kërkesë të qëndrueshme për akses cilësor dhe të përballueshëm broadband, theksohet në raportin vjetor të AKEP.

Në nivel familjar, 97,7% e njësive ekonomike familjare kanë akses në internet, duke reflektuar një mbulim pothuajse universal. Brenda këtij treguesi, 92,1% e familjeve kanë akses në rrjet fiks broadband, ndërsa 99,3% kanë akses përmes rrjeteve mobile broadband, çka tregon një komplementaritet të fortë midis infrastrukturave fikse dhe atyre mobile në sigurimin e aksesit universal.

Përdorimi i pajisjeve për akses në internet mbetet i dominuar nga telefonat inteligjentë (99,9%), por njëkohësisht evidentohet përdorim i konsiderueshëm i pajisjeve të tjera si laptop, pajisjet smart dhe kompjuterët desktop, duke reflektuar diversifikimin e mënyrave të aksesit dhe përdorimit të shërbimeve digjitale.

Të dhënat tregojnë gjithashtu një thellim të përdorimit të shërbimeve digjitale. Pothuajse e gjithë popullsia (99,1%) përdor internetin për komunikim (thirrje dhe video-thirrje), ndërsa vihet re rritje e ndjeshme në aktivitete si kërkimi i informacionit për mallra dhe shërbime, përdorimi i shërbimeve bankare online dhe pjesëmarrja në rrjetet sociale.

Në të njëjtën kohë, 99,5% e individëve kanë një llogari në platformën e- albania, duke dëshmuar për një nivel shumë të lartë të ndërveprimit me shërbimet publike digjitale dhe për rëndësinë kritike të aksesit në internet për përfitimin e tyre.

Treguesit mbi tregtinë elektronike konfirmojnë më tej këtë trend, ku 45,4% e popullsisë kanë kryer blerje online gjatë 12 muajve të fundit, në rritje krahasuar me vitin paraardhës, duke reflektuar zgjerimin e ekonomisë digjitale dhe nevojën për infrastrukturë të besueshme dhe me kapacitet të lartë./ Monitor