Si "humbi" euro në Shqipëri? Ndërtimi dhe paraja informale ndryshuan tregun valutor

Euro ka shënuar një rënie të fortë në vend, që ka nisur që nga fundi i vitit 2016. Në 2015-n, monedha e përbashkët këmbehej mesatarisht me gati 140 lekë.

Në 2016-n, zbriti në 137.4 lekë. Që prej asaj kohe, zhvlerësimi i euros nuk është ndalur, për të arritur në 119 lekë në vitin 2022 dhe 100.7 lekë në 2024-n.

Në 2025-n, euro ra për herë të parë poshtë kufirit të 100 lekëve, me një mesatare vjetore prej 97.8 lekë. Nënçmimi ka vijuar me ritme më të ngadalta dhe këtë vit, me një mesatare nga 1 janari deri në 17 korrik prej 95.6 lekësh.

Por, cilët janë faktorët që kanë bërë që euro të humbë 20 lekë nga 2015-a në 2022-n (nënçmim 15%), 40 lekë nga 2015-a deri në 2024-n (nënçmim 28%) dhe 42 lekë (-30%) në një dekadë (nga 2015-a në 2025-n).

Nga përpunimi i të dhënave zyrtare nga Monitor dhe bisedat me operatorët e tregut, rezulton se dy kanë qenë arsyet kryesore, që shpjegojnë këtë rënie të euros.

1. Lejet e ndërtimit dhe kursi

Së pari, të paktën deri në vitin 2024, shpjegimi kryesor lidhet me bumin e ndërtimit në vend. Ndërtimi mori përmasa më të mëdha gjatë viteve të fundit, e konstatuar kjo dhe nga niveli i lartë i sipërfaqes së lejeve që u dhanë për ndërtim në total, që arritën rekordin 2.1 – 2.7 milionë metra katror në 2021 – 2024.

Grafiku i parë tregon lidhjen e zhdrejtë mes rritjes së sipërfaqes së lejeve për ndërtim dhe zhvlerësimit të monedhës së përbashkët për periudhën 2015 – 2024.

Për vitin 2025, një krahasim i tillë është i pamundur teksa INSTAT nuk arrin të llogarisë të plotë sipërfaqen e lejeve të ndërtimit, pasi për ndërtesat mbi 7 kate, ato nuk jepen më nga Bashkitë, por nga Këshilli i Rregullimit të Territorit, që nuk i raporton fare të dhënat.

Por të dhëna indirekte nga të ardhurat nga taksa e ndikimit në infrastrukturë tregojnë se për 2025-n ka paur një rënie të lehtë të sipërfaqes së ndërtimit, por ajo është rritur dukshëm në 5 muajt e parë të vitit 2026.

Sipas të dhënave zyrtare nga Ministria e Financave, për 5 mujorin janë arkëtuar  15,3 miliardë lekë nga taksa e ndikimit në infrastrkturë, ndërsa në vitin më të mirë, 2024, arkëtimet nga ky tatim ishin 18 miliardë lekë për të gjithë vitin, apo njësoj me vitin 2025 (në vitin 2025, të ardhurat nga ky zë ishin 16.3 miliardë lekë, me një rënie prej 11% nga 2024-a).

Nisur nga këto të dhëna llogariet indirekt që vetëm për 5 muajt e parë të 2026-s mund të jenë dhënë rreth 2 milionë metra katror ndërtim, që pritet të fillojnë të bëhen të dukshme në vitet në vijim. Nga një vëzhgim në Tiranë është e qartë se ato që po ndërtohen aktualisht janë leje të dhëna kryesisht në 2025-n.

Hetimet e SPAK zyrtarizuan faktin se sa lehtë ka hyrë paraja informale në ndërtim, edhe me skemat më elementare, siç është transporti i cash-it me kamion.

Kompania që SPAK vuri në hetim për lidhje me grupe kriminale dhe pastrimin e parave, Nova Constraction, i rrit të ardhurat nga 181 milionë lekë në 2017-n, në 4 miliardë lekë në 2024-n, duke u bërë brenda pak vitesh operatori më i madh për ndërtimet rezidenciale, sipas të dhënave nga Qendra Kombëtare e Biznesit, që publikon bilancet.

Në vitin 2024, kompania kishte detyrime prej 6 miliardë lekë dhe një kapital prej 1 miliardë lekësh. Raporti i detyrimeve ndaj kapitalit ishte rreth 6 me 1, që do të thotë se për çdo 1 lek kapital të vet, kompania kishte rreth 6 lekë detyrime dhe se zgjerimi i aktivitetit ishte mbështetur kryesisht te financimet nga palët e treta, jo te fondet e aksionerëve.

Nova raportonte në detyrimet afatgjata 3.6 miliardë lekë detyrime ndaj palëve të treta dhe asnjë kredi afatgjatë dhe në detyrimet afatshkurtra 2.65 miliardë lekë të pagueshme për aktivitetin e shfrytëzimit dhe sërish asnjë kredi.

Këto të dhëna tregojnë se kompania nuk e kishte mbështetur zgjerimin e saj te financimi bankar klasik. Burimi kryesor i financimit rezulton të ketë qenë borxhi ndaj palëve të treta, furnitorëve, klientëve ose subjekteve të lidhura me aktivitetin, në varësi të përbërjes së detajuar të këtyre zërave.

Bankat zakonisht preferojnë që detyrimet të mos jenë më shumë se dy deri në tri herë kapitali, megjithëse kufiri ndryshon sipas sektorit dhe flukseve të kompanisë. Raporti 6 me 1 i Nova Construction sinjalizon një nivel të lartë të levës financiare.

Në ndërtimin rezidencial, detyrimet ndaj palëve të treta përgjithësisht të përfshijnë edhe parapagimet e klientëve, financime nga ortakët, detyrime ndaj kompanive të lidhura, kontraktorëve dhe furnitorëve, që mundëson kanalizimin me lehtësi të parasë informale në ndërtim.

2.Të ashtuquajturat fondamente shpjegojnë pjesërisht forcimin e euros nga 2024-a

Faktori i dytë që ndikon kursin e këmbimit janë të ashtuquajturat fondamente, që zyrtarisht përmenden shpesh, që kanë ndikuar në forcimin e Lekut. Këto nënkutjnë një përmirësim të deficitit të llogarisë korente, që vjen si rrjedhojë e përmirësimit të ekonomisë reale.

Llogaria korrente mat diferencën mes valutës që hyn dhe asaj që del nga vendi përmes tregtisë së mallrave e shërbimeve, të ardhurave nga puna dhe investimet, bilancin e udhëtimeve, si dhe transfertave nga emigrantët.

Vendi ka qenë gjithmonë me deficit negativ të llogarisë korente, që nënkupton që më shumë valutë del nga Shqipëria, sesa hyn, në pjesën kryesore e lidhur me nivelin e lartë të importeve dhe eksportet e ulëta si dhe transferimin e fitimeve nga kompanitë e huaja. Në kahun tjetër, burimet e hyrjes së valutës janë remitancat, të ardhurat nga puna dhe bilanci nga udhëtimet, me turistët që sjellin valutë dhe shqiptarët që e nxjerrin jashtë.

Përmirësimi i këtij deficiti, teorikisht, duhet të çojë në forcimin e monedhës vendase. Por, nga 2016-a deri në vitin 2022 ndodhi e kundërta. Ndonëse deficiti i llogarisë korente u përkeqësua (në vitin 2022 dolën neto 1.1 miliardë euro nga vendi, ose 37% më shumë se në 2016-n), pra zyrtarisht doli më shumë valutë nga vendi, Euro u nënçmua me 13% për të njëjtën periudhë.

Nga viti 2023, deficiti i llogarisë korente filloi të përmirësohej, sidomos në tremujorin e tretë, për shkak të prurjeve të turistëve, duke u bërë faktor shtesë në rënien e Euros. Deficiti i llogatrisë korente zbriti në 374 milionë euro në 2023-n. Megjithatë, në vitin 2024 ai u përkeqësua sërish në 610 milionë euro, megjithatë zhvlerësimi i monedhës së përbashkët vazhdoi. Euro u nënçmua me 8 lekë në 2024-n, në raport me vitin e mëparshëm, më një rënie prej 8%.

Në 2025-n, kur dhe euro zbriti poshtë 100 lekëve, deficiti u përmirësua ndjeshëm, në 178 milionë euro, duke qenë një faktor i rëndësishëm që ndikoi në rënien e euros. Efektin kryesor në përmirësimin e deficitit e dhanë prurjet e turizmit, me bilancin neto të udhëtimeve që arriti në 2.7 miliardë euro dhe remitancat, në 1.1 miliardë euro, duke reflektuar ciklin e ri të emigracionit në vend.

Në kahun tjetër, kërkesa nga turizmi më shumë sesa nxiti prodhimin vendas çoi në financimin e importeve, me deficitin tregtar që arriti rekordin e 5.9 miliardë eurove!/ Monitor